Kriptomnezi

Kriptomnezi, bir kişinin daha önce maruz kaldığı veya öğrendiği bir bilgi, fikir ya da eserin kaynağını tamamen unutarak, bunu kendi zihninde yeni ve özgün bir üretim olarak deneyimlemesidir. Kelime anlamı olarak "unutulmuş hatıra" anlamına gelmektedir.^【1】 Bir yazarın, araştırmacının veya bireyin başkasına ait olan fikirleri, verileri, metotları ya da araştırma ürünlerini iyice özümseyerek kendisine aitmiş gibi zannetmesi ve buna bağlı olarak yaptığı intihal (aşırmacılık) türüdür.^【2】 Bu durum, bireyin bilincine ulaşan bir eserin veya düşüncenin gerçek kaynağını fark etmeksizin onu kendine mal etmesiyle nitelenir.^【3】

F. K. Taylor (1965), kriptomnezi kavramının insan zihninde "bilinçten saklı hatıraların varlığına" işaret ettiğini belirtmektedir. Bu saklı hatıraların varlığının bilincinde olmayan kişi, genellikle yeni ve özgün bir eser veya fikir oluşturmaya çabaladığı sırada farkında olmadan bu bellek izlerini kullanmakta ve böylece bilinçsiz intihale yol açmaktadır.^【4】

Kriptomnezi kavramı 20. yüzyılın başlarında doğrudan intihal ile bağlantılı olarak değil, daha çok eski anıların geçici olarak bilinçten çıkması ve geri döndüklerinde bir anı özelliği taşımadıklarının fark edilmemesi bağlamında ele alınmıştır.^【5】

• Erken Dönem Tıp ve Edebiyat Vakaları: Dr. Freeborn tarafından 1902 yılında Lancet dergisinde aktarılan bir vakada, 70 yaşında bir kadın yüksek ateşin neden olduğu hezeyan sırasında, 4 yaşından beri kullanmadığı ve bildiğini dahi unuttuğu Hintçe dilinde konuşmaya başlamıştır. Benzer şekilde, yazar Coleridge'in aktardığı bir başka örnekte, cahil bir hizmetçi kız yüksek ateşli bir hastalık sırasında saatlerce Yunanca ve İbranice konuşmuş; daha sonra kızın küçükken yüksek sesle bu dillerde metinler okuyan bir papazın yanında çalıştığı ve bu sesleri bilinçsizce kaydettiği anlaşılmıştır.^【6】
• Psikanalitik Tanım: 1934 tarihli bir Amerikan psikoloji sözlüğünde kriptomnezi; "Eski deneyimlerin bilinçdışı saikler yüzünden unutulduğu ve böylece bir anı özelliğine sahip olmayan sözde yeni oluşumların ortaya çıktığı bir bellek durumu" olarak tanımlanmıştır.^【7】
• Carl Gustav Jung'un Çalışmaları: C. G. Jung, 1937 ve 1938 yıllarında verdiği "Bilinçdışı Psikolojisi" derslerinde, bilincin göreceliliğini ve psişenin durumunu açıklarken hipnotik haller ile birlikte kriptomneziyi de bilinçdışının farklı dışavurumları arasında ele alıp incelemiştir.^【8】

^{Dış Kaynaklı Bir Bilginin, Bağlamından Koparak Zihinde Özgün Bir Fikir Gibi Algılanması (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Kriptomnezinin bilişsel altyapısı, insan belleğinin farklı süreçleri arasındaki uyuşmazlığa dayanmaktadır. Özellikle semantik (anlamsal) bellek ile otobiyografik bellek arasındaki ayrım bu olguyu açıklamaktadır:^【9】

• Semantik Bellek: Bilginin ne zaman, nerede ve hangi koşullarda öğrenildiği dikkate alınmaksızın saf "bilgi" olarak muhafaza edildiği alandır.
• Otobiyografik Bellek: Kişinin yaşadığı olayları; olayın gerçekleştiği zamanı, mekânı, bağlamı ve olaya dâhil olan kişileri çerçevesiyle birlikte kaydeden bellek türüdür.

Bir birey dış dünyadan bir fikir veya çözüm önerisi duyduğunda, otobiyografik bellek zamanla bu bilginin kimden ve hangi ortamda öğrenildiğine dair bağlamı (çerçeveyi) unutabilir veya kaybedebilir. Ancak bilginin özü semantik bellekte korunmaya devam eder. Kişi ilerleyen zamanda bu bilgiye ihtiyaç duyduğunda, semantik bellek bilgiyi bilince sunar; fakat otobiyografik bellek bilginin kaynağını getiremediği için kişi bu fikri tamamen kendi zihninin yeni bir ürünü olarak algılar. Dolayısıyla kriptomnezi, belleğin genel bir başarısızlığından değil, semantik belleğin bir bilgiyi çok iyi muhafaza edip otobiyografik belleğin bu bilginin bağlamını unutması sonucunda ortaya çıkar.^【10】

Kriptomnezi, modern psikoloji kaynaklarında ve telif hukukunda genellikle "bilinçsiz intihal" veya "farkında olmadan sahiplenme" (unbewusste Entlehnung) kavramlarıyla eş anlamlı olarak kullanılmaktadır.^【11】

• Kasıtsız İntihalden Farkı: Kriptomnezi, kişilerin intihalden kaçınmak için gerekli akademik veya teknik becerilere sahip olmamaları ya da yazarlık kimliklerinin gelişmemesi gibi sebeplerle ortaya çıkan "kasıtsız intihal"den farklıdır; tamamen bilinçaltı mekanizmalarla işleyen bir hatırlama yanılsamasıdır.^【12】
• Hukuki Değerlendirme (Kasıt ve Ahlaki Kınanabilirlik): Fikrî mülkiyet hukuku ve ceza normları bağlamında intihalin (FSEK m. 71) oluşabilmesi için eylemin "bilinçli" ve "kasıtlı" yapılması gerekmektedir. Kriptomnezi vakalarında, atıf yapılmadan iktibas edilen eserin başkasına ait olduğu (Fremdheit) kişinin bilincinde değildir. Bu nedenle hukukun aradığı kastın varlığı fiilin işlendiği anda bulunmadığından, bu durum kasıtlı bir intihal olarak değerlendirilmez ve intihalde bulunan ahlaki kınanabilirlik kriptomnezide yer almaz. Bununla birlikte, bilinç eksikliği eserin asıl sahibinin "adının belirtilmesi hakkı"nın ihlal edildiği gerçeğini ortadan kaldırmamaktadır.^【13】
• Günlük Yaşam ve Sanat Örnekleri: Kriptomnezi sadece akademik metinlerde değil; eski bir toplantıda başkasının önerdiği bir çözümün bir sonraki toplantıda kişinin kendi fikriymiş gibi sunulması, plastik cerrahide bilinen bir ameliyat tekniğinin yeni bir buluş gibi dergilerde yayınlanması, yeni bir yemek tarifi veya antrenman egzersizi keşfedildiğinin zannedilmesi gibi pek çok alanda görülür. Müzik tarihindeki en bilinen kriptomnezi vakası ise George Harrison'ın 1969 yılında çıkardığı "My Sweet Lord" adlı parçasının, Chiffons grubunun 1963 tarihli "He's So Fine" parçasıyla melodik olarak birebir aynı olması sebebiyle açılan davadır. Hâkim, Harrison'ın bilinçdışı belleğinde bulunan melodiyi istem dışı kopyaladığına (kriptomneziye) hükmetmiş; ancak ortada bir kopyalama gerçeği olduğu için telif hakkı ihlali kararı vermiştir.^【14】