Malatya Banazı Karası Üzümü

Malatya banazı karası üzümü, Türkiye’nin Malatya iline özgü, Vitis vinifera L. türünden, çekirdekli ve siyah kabuklu bir üzüm çeşididir. Kabuk yapısındaki yüksek tanen oranı nedeniyle buruk tada sahip olan bu üzüm, taze tüketim yerine genellikle doğal olarak kurutularak pazara sunulur. Ürünün belirgin özelliği, puslu siyah kabuğu ve salkımıyla birlikte kurutulmasıdır. Olgunlaşma dönemi eylül ayında tamamlanır; kurutulmuş tanelerde suda çözünebilir kuru madde oranı %26-30 arasında değişir. 

Malatya banazı karası üzümü, Vitis vinifera L. türüne ait, çekirdekli ve siyah renkli bir üzüm çeşididir. Bu üzüm, tanelerinin kopma direncinin yüksek olması nedeniyle salkım halinde ve doğal haliyle kurutularak pazara sunulur. Kabuğunda bulunan yüksek tanen oranı, meyvenin tadını buruklaştırmakta ve ürünü taze sofralık tüketime uygun kılmamaktadır. Kurutma işlemi sırasında herhangi bir katkı maddesi kullanılmaz ve üzümler, renk açısından homojen bir görünüm kazanır. Malatya banazı karası üzümünün özgün rengi siyah olup, üzeri puslu bir tabaka ile kaplıdır. Bu puslu yapı, üzümü diğer kurutmalık çeşitlerden ayırt eden önemli bir özelliktir.

Botanik açıdan bu üzüm türü erdişi çiçek yapısına sahiptir. Fenolojik süreçleri incelendiğinde, tam çiçeklenmenin haziran başında gerçekleştiği, meyve renginin değişimi ve tatlanma döneminin ağustos ayının ilk ve ikinci haftasına denk geldiği, olgunlaşma ve hasat döneminin ise eylül ayının ikinci ve üçüncü haftasında olduğu görülür. Tam yaprak dökümü kasım ayının ikinci ve üçüncü haftasında tamamlanır.

Omcanın yapısı oldukça güçlüdür. Ampelografik nitelikler açısından incelendiğinde:

• Sürgünler üzerinde yatık tüyler sık olup, boğumlar arası sırt kısmı kırmızı, karın kısmı da kırmızı renktedir. Sülük boyu orta uzunluktadır.
• Genç yapraklarda üst yüzey bronz benekli yeşil renkte, yatık tüyler seyrek, dik tüyler ise sıktır. Alt yüzeyde yatık tüyler seyrek, dik tüyler yoğundur.
• Olgun yapraklarda ayanın boyutu küçük, yaprak boyu kısa ve şekli beşgendir. Olgun yaprağın üst yüzü canlı yeşil renktedir. Aya profili düz, diş yapısı testere dişine benzer ve sivridir. Sap cebi geniş açıklıktadır, üst cepteki dilimler üst üste gelir. Alt yüzeyde yatık tüyler bulunmazken, dik tüyler yoğun şekilde yer alır. Üst yüzde yatık tüyler bulunmakla birlikte, dik tüyler fazla sık değildir. Yaprak sapında dik tüyler seyrektir. Alt yüzün rengi belirgindir ve yaprak boyu kısadır.
• Çubuklar oval kesitlidir, ana rengi kırmızı kahverengidir. Çubuklar kısa boylu, ince çaplı ve güçlü gelişim gösterir.
• İlk salkım, genellikle üçüncü veya dördüncü boğumda oluşur. Her gözde bir salkım bulunur. Salkımlar küçük, kısa boylu, sık yapılı ve kısa salkım saplıdır. Salkım sapları güçlü odunlaşır.
• Taneler uzun, eni orta büyüklükte ve şekil bakımından homojendir. Kabuk kalınlığı orta düzeydedir ve kabuk rengi mavi-siyahtır.
• Şıra randımanı yaklaşık %60 civarındadır ve üzüm kurutmalık olarak değerlendirilir.

Hasat zamanında, olgun tanelerden elde edilen meyve suyunda suda çözünebilir kuru madde (SÇKM) oranı %22-24 aralığındadır. Kurutulmuş tanelerde bu oran %26-30 arasında değişir. Kurutma randımanı %26 ile %34 arasında farklılık gösterebilir. Bu üzüm çeşidi genellikle susuz koşullarda yetiştirilir. Ancak sulu tarım yapılan bağlarda sulama, bir dönemde en fazla iki kez yapılmalıdır. Aşırı sulama, tanelerde çatlamalara yol açarak kaliteyi olumsuz etkiler.

Ürünün hem taze hem de kurutulmuş hali, kabuğu üzerinde puslu bir tabaka bulundurur. Kurutma işlemi sırasında bu puslu yapının korunması önemlidir. Zira pusun mekanik temas, darbe gibi etkenlerle bozulması, ürünün depolama süresini kısaltır ve çürümeye zemin hazırlar.

Malatya banazı karası üzümünün yetiştiği bölgelerde karasal iklim koşulları hakimdir ve gece-gündüz sıcaklık farkları yaşanır. Bu farkın fazla olduğu yıllarda omcalar zarar görebilir ve verim düşebilir. Bölgedeki yüksek güneşli gün sayısı, üzümün suda çözünebilir kuru madde oranı ve kurutma verimi üzerinde olumlu etki yapar.

Raf ömrünün uzun kalabilmesi için, kurutulmuş üzümlerde nem oranı %18-21 aralığında tutulmalıdır. Olgunlaşma döneminde gerçekleşen yağışlar, tanelerde çatlamalara yol açarak verim ve kaliteyi düşürür. Olgunlaşma evresindeki salkımlar doğrudan güneş ışığına fazla maruz kalmamalı, mümkünse gölgede tutulmalıdır. Bu nedenle yeşil budama uygulamalarına dikkat edilmesi gerekir. Gölgede gelişen üzümler, renk ve tat açısından istenilen özellikleri daha iyi taşır. Aşırı güneş ışığına maruz kalan salkımlarda ise tanelerin rengi kızıl bir tona dönüşebilir ve tane gelişimi zayıf kalabilir.

Malatya banazı karası üzümünün yetiştirildiği bölgelerde karasal iklim hakimdir. Bölgede gece-gündüz sıcaklık farkları oldukça yüksektir. Bu durum bazı yıllarda omcaların zarar görmesine ve verim kayıplarına sebep olabilir. Yetiştiriciliğin yapıldığı alanlarda güneşli gün sayısı fazladır. Güneşlenme miktarı, ürünün suda çözünebilir kuru madde oranını ve kurutma randımanını olumlu yönde etkiler.

Ancak olgunlaşma döneminde aşırı güneş ışığı, üzüm tanelerinin kızıl renk almasına ve tane gelişiminin zayıflamasına neden olur. Bu nedenle yeşil budama işlemlerine dikkat edilmesi gereklidir. Özellikle salkımların gölge altında olgunlaşması, üzümlerin orijinal rengini ve tadını koruması açısından önem arz etmektedir.

Genellikle susuz koşullarda yetiştirilen Malatya banazı karası üzümü, sulu tarım yapılan bağlarda ise en fazla iki sulama ile yetinilmelidir. Fazla sulama, tanelerde çatlamaya ve kalite kayıplarına yol açmaktadır.

Malatya banazı karası üzümü yetiştiriciliğinde toprak hazırlığı sırasında, genellikle susuz koşullarda köklerin daha derine inmesi ve kuvvetli bir omca gelişimi sağlamak amacıyla 60-80 cm derinlikte dikim çukurları açılır. Fidan büyüdükçe çukurlar toprakla doldurularak fidan yüzeye çıkarılır. Kök boğazında her yıl oluşan yüzlek kökler, ilkbaharda toprak işlemesiyle kesilerek köklerin daha derine gitmesi sağlanır.

Terbiye sistemi olarak serpene ve goble şekilleri kullanılır. Dikim aralığı 3x3 metre veya 4x4 metre olacak şekilde yapılır. Malatya banazı karası üzümünde 2 veya 3 kol üzerinde 7-8 göz bırakılarak uzun budama uygulanır. Budama işlemi, gözler henüz uyanmadan, mart sonu ile nisan başında ve haziran ayında yapılmaktadır.

Hasat zamanı, omca üzerindeki salkımlarda tanelerin pörsümeye başlamasıyla belirlenir. Hasat edilen salkımlar doğrudan toprak üzerine veya toprak üzerine serilen bez, kâğıt vb. örtüler üzerine serilerek kurutulur. Kurutma işlemi herhangi bir kimyasal işleme tabi tutulmaksızın salkımıyla birlikte gerçekleştirilir ve 5-9 gün sürer. Kurutma sürecinde üzümlerin puslu yapısının korunmasına dikkat edilir.

Kurutma sonrası salkımlar üzerindeki çürük ve düşük kaliteli taneler ayıklanır ve ürün, güneş ışığından korunacak serin ortamlarda, özel ambalajlama gerektirmeksizin bez veya plastik çuvallarda ya da üstü örtülü plastik veya ahşap kasalarda muhafaza edilir.

Malatya banazı karası üzümüün üretimi ve pazarlaması, Fırat Kalkınma Ajansı koordinasyonunda; Kayısı Araştırma İstasyonu Müdürlüğü, Malatya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Yeşilyurt İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü uzmanlarından oluşan en az üç kişilik bir denetim mercii tarafından yılda en az bir kez veya şikâyet durumlarında ya da gerekli görülen diğer zamanlarda denetlenir.

Denetim sürecinde kontrol edilen kriterler şunlardır:

• Bağ tesisinde anaç kullanımı, dikim aralıkları, toprak işleme yöntemleri, terbiye sistemi, budama şekli, sulama ve gübreleme uygulamaları
• Hastalık ve zararlılarla mücadelenin Zirai Mücadele Teknik Talimatı’na uygunluğu
• Hasadın üzüm tanelerinin pörsümesinden sonra yapılıp yapılmadığı
• Olgun meyve suyunda SÇKM oranının %22-24 aralığında olup olmadığı
• Taze meyvede şıra randımanının yaklaşık %60 olması
• Salkımların ve tanelerin orijinal yapıya uygunluğu
• Kurutulmuş salkımlarda tane dökülmesi durumu
• Kurutulmuş salkımlarda nem oranının %18-21 aralığında olması
• Üzümün salkımıyla birlikte kurutulması ve puslu yapının korunup korunmadığı
• Depolama koşullarının uygunluğu
• Malatya banazı karası üzümü ibaresi ve menşe adı ambleminin kullanım uygunluğu

Denetim mercii, kamu kurumlarından, özel kuruluşlardan veya uzman kişilerden hizmet alabilir. Ürünün tescil ettireni ise hukuki süreçlerde hakların korunmasını üstlenir.

Malatya banazı karası üzümü ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığı durumlarda ise bu ibareler işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulmalıdır.