Kusursuz Bir Komadan Uyanmak: American Beauty’de İmaj, İsyan ve Hakikat

Toplumun bazı gerçeklerini yazdığınızda ya da sinemaya uyarladığınızda, özellikle eleştirilen şeylerin birer parçası olan insanlar, hikâyede yanlış veya tabu olarak görebileceği unsurlar bulabiliyor. Ancak aslında bunlar, hayatın olağan akışında var olan ve kabullenmemiz gereken çıplak gerçekliklerdir. Toplumdaki yerleşik tabular veya muhafazakâr ahlak anlayışları ise bakış açılarımızı daraltarak sinematografik algımızı kör ediyor. Sam Mendes’in 1999 tarihli başyapıtı American Beauty (Amerikan Güzeli), tam da bu türden bir ahlaki körlüğün ortasına bırakılmış en estetik darbelerden biridir. Filmin meşhur "Look Closer" (Daha Yakından Bak) sloganı, seyirciyi vitrinin ardındaki klostrofobik çürümeyle yüzleşmeye davet eder. Bu yazıda, bizi çevreleyen o ahlaki körlüğü biraz daha saydamlaştırmak adına, filmin anlatısını konformist bir dış kabuktan başlayıp, karakterlerin içsel maskelerine ve nihayetinde maskelerin düştüğü o varoluşçu hakikate doğru aşamalı bir yolculukla ele alacağız.

Bu trajedinin zeminini anlayabilmek için öncelikle karakterleri kuşatan makro hapishaneye, yani 1990’ların sonundaki sosyopolitik atmosfere bakmamız gerekir. Berlin Duvarı’nın yıkılışının ardından liberal kapitalizmin mutlak zaferini ilan eden "Tarihin Sonu" tezleri^【1】, Amerikan toplumuna sahte bir cennet vaat ediyordu. Ekonomik refahın zirvede olduğu, dot-com balonunun piyasaları şişirdiği ve 11 Eylül paranoyasının henüz kolektif bilinci sarsmadığı bu kırılgan milenyum eşiğinde, toplumun önüne başarının sınırlarını çizen "yazılmamış kurallar" konmuştu: İyi bir eğitim al, kurumsal bir iş bul, evlen, çocuk sahibi ol, finansal istikrarı yakala, lüks bir banliyö evi satın al ve emekli olana kadar bu otomasyona itaat et.

American Beauty, bu rotayı takip ederek samimi bir mutluluk bulanları dışlamaz ancak Burnham ve Fitts aileleri üzerinden, bu toplumsal beklentilere körü körüne uymanın bireyi nasıl kendisine ait olmayan bir sistemin kurbanı hâline getirdiğini gösterir. Maddi doygunluğun en tepe noktaya ulaştığı bu steril evrende, satın alınamayan tek şey "özgünlük" olduğunda, varoluşsal boşluk (existential dread) tekersiz bir felaket gibi kapıyı çalar. Bu makro hapishanenin en sadık gardiyanları ise, imajı tözün önüne koyan yetişkinlerdir.

Sistemin yarattığı bu illüzyonu ayakta tutmak için en çok hırpalanan karakter Carolyn Burnham’dır. Başkalarının mükemmel sunulmuş hayatlarıyla kendininkini kıyaslamaktan zihinsel olarak yorgun düşmüş olan Carolyn, tam bir imaj obsesyonu tarafından domine edilmiştir. Akşam yemeğinde aileye zorla dinlettiği müzikten evin milimetrik sunumuna, bahçesindeki kırmızı güllerin kusursuz kesimine kadar her şeyi kontrol etmeye çalışır. Carolyn’in emlak kralı Buddy Kane ile yaşadığı ilişki de bu sınıfsal güvensizliğin bir uzantısıdır. Buddy’nin ona aşıladığı ve Carolyn'in bir mantra gibi benimsediği şu cümle, cephe toplumunun (facade society) tam bir özetidir:

“Başarılı olmak için, her an başarının imajını yansıtmak gerektiğine inanıyorum.”^【2】

Yetişkinlerin bu ikiyüzlü imaj dünyasının tam ortasında, genç kuşağın bu sisteme karşı geliştirdiği savunma mekanizması Angela Hayes karakterinde somutlaşır. Angela’nın film boyunca yankılanan meşhur ifadesi, aslında bu vitrin kültürünün genç ruhlarda yarattığı tahribatın itirafıdır:

“Hayatta sıradan olmaktan daha kötü bir şey yoktur.”^【3】

Bu replik, diğer insanlarla aynı seviyede görülme korkusunu ve bireyin statü kazanmak adına kendini farklılaştırmak için her şeyi yapmaya hazır oluşunu belgeler. Angela, 18 yaşında, güzelliğini bir güç unsuru olarak kullanan, cinsel açıdan aşırı deneyimli ve çekici bir genç kız maskesi takar. Ancak bu dışa dönük imajın ardında, geç kapitalizmin estetik dayatmalarıyla ezilmiş büyük bir özgüven kırılganlığı saklıdır. Akranlarının eleştirileri karşısında “İnsanların özgüvensizliklerini benim üzerime yıkmasından bıktım artık!” derken, aslında kendi içindeki yetersizlik hissini gizlemektedir. Toplumda yer edinmek için sürekli yapay bir profil çizen Angela, zamanla kendi gerçekliğine karşı dürüstlüğünü yitirir ve tam da bu kırılgan maske, yirmi yıldır uykuda olan bir adamın isyanını tetikler.

Angela’nın yaydığı o ham ve yapay enerji, Lester Burnham için cinsel bir fanteziden çok daha öte bir anlam taşır; o, sistemin kendisinden çaldığı yaşam enerjisinin (élan vital) somut bir sembolüdür. Filmin hemen başında Lester'ın kurduğu o meşhur cümle, onun ontolojik durumunu özetler: “Son 20 yıldır komadayım, şimdi uyanıyor gibi hissediyorum.” ^【4】Buradaki 20 yıl, onun evliliğini, kurumsal esaretini ve hayatın otomatikleşmiş rutinlerini temsil eder. Hayattan beklentisini büsbütün yitiren Lester, Angela’yı gördüğü an bu uyuşukluktan sıyrılır.

Varoluşçu filozoflar, insanların hayatlarındaki köklü anlam eksikliğini ve yabancılaşmayı aşmak için mevcut durumlara karşı aktif bir isyan geliştirmelerini önerirler. Dünyaya ve onun dayattığı sahte başarılara karşı çıkıp özgün bir karakterle isyan etmek, içimizdeki ontolojik boşluğu doldurmanın tek yoludur. Lester tam olarak bunu yapar: Radikal bir kararla 14 yıllık kurumsal işini bırakır, vücuduna özen göstermeye başlar ve hiçbir sorumluluk barındırmayan bir fast food restoranında çalışmaya başlar. O, toplumun tabularına ve kurallarına meydan okuyarak zincirlerini kırmaya başladığında, filmin asıl saf ve otantik damarı Ricky ve Jane’in vizöründe çoktan akmaktadır.

Lester isyanı aracılığıyla konfordan hakikate doğru yürürken, Jane Burnham ve Ricky Fitts bu hakikati en baştan beri yaşayan en otantik karakterlerdir. Onların ilişkisi toplumsal imajların, etiketlerin ve kelimelerin ötesinde, sessiz bir anlama üzerine kuruludur. Jane, çocukluğunda kendi ailesinden görmediği o saf dikkat ve merakı Ricky’nin vizöründe bulmuştur. Ricky’nin kamerası ise dünyayı anlama ve varoluşu estetik bir süzgeçten geçirme yöntemidir. Ricky’nin, Jane’e rüzgârda uçuşan o plastik torbayı izletirken kurduğu cümleler, filmin felsefi olarak ulaştığı en yüksek estetik aşamayı, yani seküler yüceliği (the sublime) özetler:

“Bazen dünyada o kadar çok güzellik olduğunu hissediyorum ki buna dayanamayacakmış gibi oluyorum. Ve kalbim sanki içine çökecekmiş gibi hissediyor.”^【5】

Mendes, Angela’nın temsil ettiği o inşa edilmiş, popüler ve yapay güzellik ile Ricky’nin kamerasındaki bu rastlantısal, ham hakikat arasındaki uçurumu teknik bir dehayla görselleştirir. Sistem tarafından tüketilip kenara atılmış sıradan bir nesne (bir çöp poşeti), rüzgârın ritmiyle varoluşsal bir estetiğe bürünür. Ve bu estetik aydınlanma, filmin zirve noktasında tüm maskelerin düşmesini sağlayacaktır.

Filmin tepe noktasında Angela ve Lester nihayet evde baş başa kaldıklarında, o güne kadar anlatıyı ve görsel dili domine eden en güçlü imaj, yani "kırmızı güller" nihai felsefi anlamına kavuşur. Carolyn’in ön bahçesinde milimetrik bir histeriyle budadığı, dış dünyaya karşı lüks ve kusursuz bir statü sergilemek için büyüttüğü o yapay güller ile Lester'ın zihninde Angela'yı çevreleyen o korunaklı fantezi yaprakları bu sahnede tamamen çözülür. Lester, Angela'nın karşısındaki o maskesiz, savunmasız ve kırılgan insani gerçekliği fark ettiği an, onu bir arzu ve statü nesnesi olarak gören o bencil illüzyondan sıyrılır.

Sistemin evcilleştirdiği, mülkiyet ve imaj kokan o kusursuz güller solar; yerini mutfakta maskelerinden sıyrılmış iki insanın ham, katıksız sohbetine bırakır. Carolyn’in güllerinin simgelediği o sahte vitrin tamamen yıkılmış, Ricky’nin plastik torbasında yakaladığı o organik, geçici ve maskesiz "gerçek güzellik" nihayet mutfağa sızmıştır. Nesneleştirilen iki ruh, kapitalist estetik dayatmaların ötesinde saf bir insani temasta birleşir.

Lester’ın tam bu uyanış ve aydınlanma anının hemen ardından, kendi bastırılmışlığıyla yüzleşemeyen Albay Fitts tarafından arkasından vurularak öldürülmesi, Jean-Paul Sartre’ın varoluşçu felsefesinin en dramatik kanıtıdır: “İnsan özgürlüğünün sorumluluğuyla baş başadır.”^【6】

Lester sahte dünyaya isyan etmiş, yapay maskelerin ötesindeki saf insani özü bulmuş, ancak bu bedeli ağır özgürlük yolculuğu onu kaçınılmaz ve absürt bir sona götürmüştür. Ricky’nin kamerasından gördüğümüz Lester’ın yüzüne yayılan o son gülümseme ise, onun gerçek anlamda “uyandığının” kanıtıdır. Ölüm anında bile, belki de hayatında ilk kez gerçekten mutludur; çünkü dökülen yapay gül yapraklarının altındaki kendi varoluşsal özünü yakalamıştır.

American Beauty, bazı sığ bakış açılarının iddia ettiği gibi çarpık ilişkileri masum göstermeye çalışan bir film asla değildir. Aksine, bizi kendi hayatlarımızdaki görünmez hapishaneleri, konformist zincirlerimizi fark etmeye ve sorgulamaya çağıran sarsıcı bir başyapıttır. Çünkü devrimci düşünür Rosa Luxemburg’un dediği gibi:

“Hareket etmeyenler, zincirlerini fark etmezler.”^【7】