Tapestry Dokumaları

Tapestry, geleneksel dokuma teknikleri kullanılarak yapılan resimsel dokumalara verilen addır. Geleneksel halı ve kilim dokumacılığından farklı olarak işlevsel bir ürün sunmamakta, dekoratif duvar halıları sınıfına girmektedir.

İnsanlık tarihinin en eski üretim alanlarından biri olan dokuma, yolculuğuna işlevsel bir üretim pratiği olarak başlamış olsa da zamanla estetik bir ifade aracına dönüşmüştür. Bu dönüşümün en önemli örneği olan tapestry sanatı, yalnızca teknik ustalığın temsili olarak görülmekle kalmayıp dönemin sanat anlayışını, dini inançlarını ve politik atmosferini yansıtan bir anlatı haline gelmiştir.

Bugün bildiğimiz haliyle tapestrynin ilk örnekleri 14. yüzyıla tarihlenmektedir. 19. yüzyıl başlarına kadar dönemin sanat anlayışı doğrultusunda çeşitli değişimlere uğrayarak benzer örnekler veren tapestry sanatı, dokumacılık alanında önemli örnekler vermiştir.

"Bu dokuma türü, Fransa'da Gobelin ailesinin atölyesinde ortaya çıkmış ve buradan Avrupa'ya yayılmıştır."^【1】

Fransa ve Belçika gibi ülkeler, çok sayıda atölyeye ev sahipliği yaparak dönemin dokuma merkezleri haline gelmiştir. Bunlardan Goblen atölyesi ön plana çıkmış ve tapestry dokumaları bu isimle anılmaya başlamıştır.

"Gobelin ailesince Paris’te kurulan ve başlangıçta kumaş boyama işleri yapan Gobelins atölyelerinde, 14. Louis döneminden başlayarak 18. yüzyıl boyunca çok sayıda tapestry eser üretilmiştir. Gobelin imalathanelerinde üretilen bu Tapestry dokumalar ilerleyen zamanlarda Gobelin (Goblen) adıyla kabul görmeye başlamıştır."^【2】

14. ve 18. yüzyılları arasında popülerliğini koruyan tapestry sanatı, Sanayi Devrimi beraberinde ivme kaybetmiş olsa da Arts & Crafts ve Bauhaus gibi çeşitli sanat hareketleri beraberinde tekrar gündeme getirilmiş ve sanat dünyasında farklı formlarda varlık göstermiştir.

Geyik Avından Haber Tapestry Dokuma. (Av Takibi Serisinden)

https://www.metmuseum.org/art/collection/search/228717

Tekstil yüzeyi oluşturmak adına pek çok farklı teknik kullanılmaktadır. Atkı ve çözgü adı verilen ipliklerin belirli bir düzende birbirleri arasından geçirilmesiyle dokuma yapılmaktadır. Örüntünün değiştirilmesi farklı desenlemeleri beraberinde getirmektedir. Tarihsel süreç içerisinde yolculuğuna yer yaygısı olarak başlayan halı ve kilim gibi kirkitli dokumalar, çeşitli tekniklerle oluşturulabilmektedir. Bunlar düz ve havlı dokuma teknikleri olarak iki ana kategoriye ayrılmaktadır. Dokumacılık tarihinde öne çıkan başlıca teknikler şunlardır:

• Kilim Tekniği (Düz Dokuma)
• Halı Tekniği (Havlı Dokuma)
• Cicim Tekniği (Düz Dokuma)
• Zili Tekniği (Düz Dokuma)
• Sumak Tekniği (Düz Dokuma)
• Tülü Tekniği (Havlı Dokuma)

Tapesty dokumalarında ağırlıklı olarak kilim tekniği kullanılmıştır. Kilim tekniği ile detaylı desenlemeler yapmak mümkündür. Bu nedenle karmaşık kompozisyonlara sahip tapestry dokumalarında bu yöntem tercih edilmiştir. Atkı adı verilen ipliklerin çözgü ipliklerinin arasından belirli bir düzen gözetilerek geçirilmesiyle oluşturulur. Dokuma yüzeyinde ilmek ya da tüy (hav) bırakılmaz. Kilim dokumalara ek olarak tarihte, düğümlü ve havlı dokumalar sınıfına giren halı tekniği ile hazırlanmış tapestry örnekleri de mevcuttur. Havlı dokumalar, düz dokumalara nazaran daha zahmetli ve uzun süren tekniklerden oluşmaktadır. Bu nedenle tapestry tarzı detaylı dokumalarda daha çok kilim tekniğine yer verilmiştir.

Tapestry dokumalarında desen detayları önce bir kağıt ya da karton üzerine çizilmekte, kompozisyon son halini aldıktan sonra dokuma işlemine geçilmektedir. Desenlemenin yapıldığı karton, çözgü adı verilen ve dokumanın temelini oluşturan ipliklerin arkasına sabitlenmekte, desen takibi bu şekilde yapılmaktadır. Çizimin doğrudan çözgü iplikleri üzerine aktarıldığı örnekler de mevcuttur.

"Tapestry uygulamalarda, yün elyaf kolay boyanma özelliğinden dolayı atkı malzemesi olarak tercih edilmiş, çözgü malzemesi olarak da germe işlemine dayanacak ve atkı sıkıştırmak için kullanılan kirkit vuruşu ile yıpranmayacak yün, pamuk, keten ve kenevirden elde edilen ipler kullanılmıştır."^【3】

Tapestrylerde, geleneksel dokumaların genelinde olduğu gibi doğal hammaddeler kullanılmıştır. Günümüzde Sanayi Devrimi beraberinde gelişen iplik elde etme yöntemleri, sentetik hammaddelerin kullanımını yaygınlaştırmış olsa da tapestrylerin varlık gösterdiği dönemde sentetik lif elde etmek mümkün değildi. Bu nedenle tekstil faaliyetleri uzun yıllar doğal hammaddelerin kullanımına bağlı olarak gelişim göstermiştir.

Doğal hammaddelerden elde edilen lifler bir dizi ön işlemden geçirilerek iplik haline getirilir ve dokuma işlemine başlanmaktadır. Bu lifler bitkisel ve hayvansal kaynaklardan elde edilebilmektedir. İpek lifi, ipek böceğinin salgıladığı bir lif olması nedeniyle salgı kökenli hammadde sınıfına girmektedir.

En yaygın kullanılan hammaddeler şunlardır:

• Pamuk (Bitkisel Kökenli)
• Keten (Bitkisel Kökenli)
• Kenevir (Bitkisel Kökenli)
• Yün (Hayvansal Kökenli)
• Kaşmir (Hayvansal Kökenli)
• İpek (Salgı kökenli)

Tapestry dokumaları dönemin sanat anlayışı doğrultusunda çeşitli değişikliklere uğrayarak varlığını günümüze kadar sürdürmüştür. Rönesans, Barok, Rokoko gibi sanat akımlarından etkilenmiş ve tematik anlamda bir dönüşüm geçirmiştir.

14. yüzyılın tapestry anlayışına, zengin ve ayrıntılı bir görsel dil hakimdir. İncil pasajlarından ilhamla kurgulanmış sahneler ve dini temalar etrafında şekillenen dramatik kompozisyon örnekleri dikkat çekmektedir. Devasa boyutları ve ince işçilikleriyle ön plana çıkan dönem tapestryleri, pek çok dokumacının faaliyet gösterdiği aylar süren bir çalışmanın ürünüdür. 15. yüzyıl tapestrylerinde teknik ve estetik anlamda önemli bir dönüşüm yaşanmıştır. Rönesans etkisiyle şekillenen sanat anlayışının etkileri, dokumacılık alanında da varlık göstermiştir. Bu dönemde üretilen dokumalar, resim sanatıyla benzerlik göstermektedir. Çok figürlü dramatik kompozisyonlar ve gerçekçi desen elemanlarıyla dikkat çeken tapestryler, popülerlik kazanarak Avrupa aristokrasisi için bir gösteriş nesnesi haline gelmiştir. 16. yüzyılda ise figür temelli desenlemelerin devam ettiği, gerçeklik ve derinlik algısının arttırıldığı görülmektedir. Önceki yıllara kıyasla daha dramatik renk kullanımları, aydınlık ve karanlık alanların keskin biçimde birbirinden ayrıldığı yüksek kontrastlı bir görsellik yer almaktadır. Dini anlatılarla şekillenen tematik unsurlar, varlığını bu dönemde de hissettirmektedir. 17. yüzyıla gelindiğinde, Rokoko beraberinde desen detayları zenginleşmiştir. Kompozisyonu çevreleyen altın varaklı çerçeve görünümü, dönem tapestrylerinin öne çıkan unsurlarındandır. 18. yüzyıla gelindiğinde ise pastoral kurgular dikkat çekmektedir. Bahçe ve orman gibi mekanlara, hareket halindeki dinamik figürler eşlik etmektedir. Dans eden, koşan, yürüyen figürler dönem tapestrylerinin en önemli unsurlarındandır. Öne çıkan başlıca temalar şunlardır:

• Dini temalar (İncil pasajlarından sahneler)
• Epik savaş sahneleri
• Pastoral temalar (Bahçe, orman, kır vb.)
• Mitolojik temalar