Sivas Kemik Tarağı

Sivas kemik tarağı, Sivas ilinde, büyükbaş ve küçükbaş hayvanların boynuzları kullanılarak üretilen ve geçmişi eskiye dayanan bir el sanatı ürünüdür. Üretiminde sıklıkla tosun, öküz, manda, koç ve yabani dağ keçisi gibi hayvanların boynuzları tercih edilir. Tarağın rengi, kullanılan boynuzun çeşidine göre farklılık gösterir. Örneğin öküz boynuzu genellikle siyah veya beyaz olup içinde kırmızı, turuncu, kahverengi ve mor damarlar bulunabilirken, manda boynuzu siyah ve koç boynuzu ise alacalı veya sarı renkte olabilir. Hem kadınlar hem de erkekler için farklı çeşitlerde üretilen bu tarak, eskiden tamamen el işçiliğiyle yapılırken, günümüzde makine ve cila kullanımıyla hazırlanmaktadır. 17.05.2023 tarihinde tescil edilen Sivas kemik tarağı, Sivas ilinin ekonomisi ve el sanatları içinde önemli bir yere sahip olması sebebiyle coğrafi sınırla ün bağı kurmuştur.

Sivas kemik tarağı, ana malzemesi olan büyükbaş ve küçükbaş hayvan boynuzlarından elde edilen özelliklere sahiptir. Kullanılan boynuzun türüne göre tarağın rengi ve deseni değişmektedir.

• Üretimde tosun, öküz, manda, koç ve yabani dağ keçisi boynuzları kullanılır.
• Öküz boynuzu siyah, beyaz ve içerisinde renkli damarlar (kırmızı, turuncu, kahverengi, mor) barındırabilir. Manda boynuzu siyah, koçboynuzu ise alacalı veya sarı olabilir.
• Kadınlar ve erkekler için ayrı çeşitleri bulunmaktadır. Kadın tarakları arasında çift taraflı klasik, oymalı tek taraflı, tek taraflı çanta, saplı ve seyrek dişli tırmık türleri mevcuttur.
• Erkek tarakları ise klasik tek taraflı (ince ve kalın dişli), sakal ve bıyık tarağı çeşitlerini içerir.
• Süs amacıyla, koçboynuzunun doğal yapısı korunarak ucu tarak hâline getirilebilir.
• Geçmişte Kızılırmak'tan alınan çamurla parlatılan taraklar, günümüzde makine ve cila kullanılarak son hâline getirilir.

Sivas kemik tarağının üretimi, kullanılan hayvan boynuzunun cinsine ve nihai tarak çeşidine bakılmaksızın temelde aynı aşamalardan oluşur. Süs tarakları haricindeki tüm tarakların üretim süreçleri aşağıda sıralanmıştır.

• Boynuzun Temizlenmesi ve Kurutulması: Boynuzun içindeki yumuşak doku, yaz aylarında havadar bir ortamda 10-15 gün bekletilerek veya kış aylarında suda kaynatılarak temizlenir. Şekil bozukluklarını önlemek amacıyla temizlenen boynuz, yaklaşık iki yıl süreyle kurumaya bırakılır.
• Kütleştirme: Kurutulmuş boynuzlar, büyük çarklı hızar kullanılarak tarak çeşidine ve kullanım amacına uygun (kadın veya erkek tarağı gibi) boyutlarda sivri uçlarından kesilir.
• Yarma: Kütleştirilen boynuz, kömür ateşinde düzleştirilebilmesi için küçük çarklı hızar (Yarma testeresi) ile uzunlamasına yarılır.
• Yumuşatma: Günümüzde meşe kömürü kullanılan ocak üzerinde, boynuz kıskaç yardımıyla sürekli döndürülerek ısıtılır ve yumuşatılır.
• Presleme: Yumuşayan boynuz, hızlı sertleşme riski nedeniyle derhal mengene ile sıkıştırılarak plaka şekline getirilir. 5-10 dakika bekletildikten sonra küçük çarklı hızarda kenar düzeltmeleri yapılır.
• Tesviyeleme: Plaka hâlindeki boynuzun kenarları küçük çarklı hızar ile düzeltilir. Yüzeydeki pürüzler ve kenar çapakları zımpara taşı ile temizlenir.
• Diş Açma: Plaka üzerine, tarak dişlerinin açılacağı derinlik işaretlenir. Diş açma derinliği, tarak çeşidine bağlı olarak 12 mm ile 50 mm arasında değişir. Örneğin kadın taraklarında 25-50 mm, erkek taraklarında 12-25 mm, sakal tarağında ise 12 mm derinlik uygulanır. Diş açma makinesinde plaka dikkatle yerleştirilir ve seyrek diş için 3, sık diş için 1-2 manivela hareketi yapılır. Her manivela hareketinde dişler arasında 1-1,5 mm boşluk bırakılır.
• İkinci Tesviyeleme: Diş açma sırasında oluşan çapaklar, daha ince bir zımpara taşı kullanılarak temizlenir.
• Rendeleme ve İyeleme: Yeterince giderilmemiş pürüzler bıçakla kazınarak temizlenir (rendeleme) ve tarağa parlaklık kazandırılır. Tarak diş uçları sivrileştirilmek üzere iyeleme işlemine tabi tutulur. Bu işlemlerden sonra oluşan pürüzler sıfır zımpara kâğıdı ile temizlenir.
• Cilalama: Tarak, keçeye cila sürülerek parlatılır ve satışa hazır hâle getirilir.

Sivas kemik tarağının tüm üretim aşamaları, ürünün geçmişi ve Sivas ilinin el sanatlarındaki önemi nedeniyle oluşan ün bağı sebebiyle Sivas ili coğrafi sınırları içerisinde gerçekleştirilmek zorundadır. Sivas kemik tarağının denetimi, Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü koordinasyonunda oluşturulan üç kişilik bir denetim mercii tarafından yürütülür. Bu merci, Sivas Demirciler Esnaf ve Sanatkârlar Odası, Sivas Halk Eğitim Merkezi ve Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden birer uzman kişinin katılımıyla teşkil edilir. Denetimler yılda en az bir defa düzenli olarak yapılır; şikâyet veya gerek görülmesi halinde ise her zaman gerçekleştirilebilir.

Denetim sırasında şu hususlar kontrol edilir:

• Üretimde kullanılan boynuzların uygunluğu.
• Üretim metoduna tam olarak uyulması.
• Sivas kemik tarağı ibaresi ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu.

Denetim mercii, denetim süreçlerinde kamu veya özel kuruluşlardan uzman kişi ya da hizmet alımı yapma yetkisine sahiptir. Tescil ettiren kurum, yasal hakların korunması için gerekli hukuki işlemleri yürütür.