Ruslar ve Türkistan

Ruslar tarihte ilk kez sahneye çıkarken, coğrafi ve askeri açıdan genellikle Avrupa'daki Türk kavimlerinin üstünlüğüyle karşı karşıya kalmışlardır. Erken dönemlerde asgari düzeyde şekillenen bu toplumsal yapı, kimi kaynaklarda kültürel açıdan oldukça ilkel olarak bile nitelendirilmiştir. Nitekim ilk Rus topluluklarının kültür ve medeniyet noktasında bölgedeki Türk kavimlerinden ciddi biçimde faydalandıkları ve etkilendikleri bilinmektedir.

Kuzeyin sert ve soğuk coğrafyasında hayatta kalmaya çalışan bu topluluklar, yerleşik tarım faaliyetleri yerine uzun süre balıkçılık ve avcılıkla uğraşmışlardır. Siyasi istikrardan yoksun olmaları ve kendi içlerindeki çatışmaları aşamamaları sebebiyle de tarihteki ilk devlet aygıtlarını kurabilmek adına İskandinavya'daki Viking krallarına başvurarak bölgede nizam sağlanması talebinde bulunmuşlardır.

Başlangıçta uluslararası siyasette oldukça etkisiz bir profil çizen Rusların, Doğu Avrupa'daki ilk devlet merkezlerinden bugünkü genişleme sahalarına doğru yayılırken en büyük mücadeleleri yine Türk kavimleriyle olmuştur. Bu durum, iki toplum arasındaki münasebetlerin köklerinin ne denli eskiye dayandığını açıkça göstermektedir.

1000'li yıllara gelindiğinde Ruslar, Hristiyanlığı resmi din olarak benimsemiş ve bugün de kullanmakta oldukları Kiril alfabesinin temellerini atmışlardır. Bu dönüşümün arkasında ise Bizans İmparatorluğu'nun dehası yatmaktadır. Zamanla zayıflayan ve Rus akınlarına maruz kalan Bizans, bu toplulukları kendisi için bir tehdit unsuru olmaktan çıkarmak amacıyla sistemli bir "Hristiyanlaştırma politikası" izlemiş, böylece kuzeydeki bu gücü kendi dinsel ve kültürel hinterlandına çekmeyi başarmıştır.

Her zirvenin bir dönüşü olduğu gibi, her dibin de bir yükselişi vardır. Siyasi birliğini tahkim eden Rusya, zamanla genişleyerek asıl toprak kazanımlarını Türk yurtları üzerinde gerçekleştirecektir.

Rus yayılmacılığının Türkistan coğrafyasına uzanmasıyla birlikte, bölgedeki Türk toplulukları oldukça zorlu tahakküm süreçlerine maruz kalmışlardır. Rus idaresi, Türk topraklarını sadece askeri güçle yönetmekle kalmamış; Rus kadınlarla evlendirme, Rusça öğrenme zorunluluğu ve dini pratiklerin kısıtlanması gibi asimilasyon politikalarıyla Türklerin kendi kültürlerini yaşamalarına set çekmiştir. Bugün Türkistan'daki Türk devletleri her ne kadar bağımsızlıklarına kavuşmuş olsalar da geçmişte üzerlerinden adeta bir silindir gibi geçen bu baskıcı dönem sebebiyle günümüzde bile tamamen kendi öz benliklerine ve dillerine dönmekte ciddi zorluklar yaşamaktadırlar.

İşgal döneminde eğitim ve fikir dünyası büyük bir kırılmaya sahne olmuştur. Rus baskısı altındaki bu coğrafyada, Rusların etkisiyle geleneksel medrese zihniyetine karşı çıkan yenilikçi hareketler baş göstermiştir. İslam’ın çağın şartlarına göre yeniden yorumlanarak savunulması gerektiğini düşünen bu çevreler, medrese odaklarıyla derin ve çatışmalı bir fikir ayrılığı yaşamışlardır. Bu süreçte Türkistan'dan kalkıp İstanbul gibi merkezlere giderek eğitim gören ve ardından memleketine dönerek ceditçilik akımını benimseyen bir kesim de varlık göstermiştir.

Çarlık ve müteakip Rus yönetimleri, Türkistan'daki yerel isyanları her zaman çok sert ve kanlı askeri yöntemlerle bastırmıştır. Bu baskı altında ezilen yerli halk, kimliğini ve ekonomik varlığını sürdürebilmek adına belirli meslek gruplarını yaşatmaya gayret etse de Rusya'nın dayattığı yeni ekonomik ve sosyal düzen bu geleneksel zanaatların zamanla ölmesine yol açmıştır. Türkler, maalesef Rusya'nın getirdiği bu yeni düzendeki hayat tarzına ayak uydurmak zorunda bırakılmışlardır.

En büyük trajedilerden biri de eğitim kurumlarında yaşanmıştır; bölgede açılan modern görünümlü okullarda açık bir kültürel erozyon yürütüldüğünü fark eden Türk aileler, çocuklarının milli ve dini kimliklerini koruyabilmek adına onları bu eğitim müesseselerine göndermekten özenle içtinap etmişlerdir.

Tarih boyunca Kuzey Çin'den Doğu Avrupa'ya, Orta Asya'dan Orta Doğu'ya ve hatta Kuzey Afrika'ya kadar uzanan devasa bir coğrafyada varlık göstermiş, devletler kurmuş olan Türklerin, Rusya tahakkümü altında bu denli ağır bir hafıza kaybına ve kimlik sarsıntısına uğramış olması, dünya tarihinin en dramatik dönemeçlerinden birini teşkil etmektedir.

Tarih boyunca dünyanın en farklı coğrafyalarına yayılan ve buralarda küresel ölçekte iz bırakan yegâne milletlerden biri olan Türkler, ne acıdır ki 1800’lü yıllardan itibaren tarihlerinin en dar toprak sahasına sıkışmış ve varlıklarını en zorlu, en kötü koşullar altında sürdürmek mecburiyetinde kalmışlardır.

Ancak unutulmamalıdır ki geçmişte yaşanan Moğol istilasının ardından nasıl ki muazzam bir toparlanma ve silkiniş dönemi yaşandıysa, Türk dünyasının içinden geçtiği bu fetret devri de esasen yeni bir bahara hazırlık için geçici bir "yaprak dökümü" mahiyetindedir. Sahip olunan bağların en güçlüsü ve en sarsılmazı olan din bağı etrafında, gerek şu anki dağınık vaziyette bulunan Türk devletleri gerekse diğer Müslüman milletler ortak bir ülküde birleşmeyi başarabilirse, bu kutlu topluluklar tarihin akışına yeniden yön vererek adlarını istikbale yine altın harflerle yazdıracaktır!