Rika`

Rikā‘, Osmanlı Türkçesi yazı geleneğinde özellikle günlük kullanım için geliştirilmiş, sade, akıcı ve kolay yazılabilir bir Arap Alfabesi hat türüdür. Genellikle mektuplarda, resmî yazışmalarda ve hızlı yazmayı gerektiren metinlerde tercih edilmiştir. Harf yapıları kısa, yuvarlak ve birbirine yakın olup estetikten ziyade pratikliği öne çıkarır. Osmanlı bürokrasi geleneğinde de yaygın şekilde kullanılmıştır.

Osmanlıda saray idaresinde katipler ve defterdarların günlük sayfalarca yazı yazdığı gerçeği yadsınamaz bir gerçektir. Özellikle matbaanın Türklerde kullanımından önce sayfalarca yazılar bile elle yazılıyor ve defterdarlara ağır işer düşüyordu. Bundan dolayı Osmanlı zamanında kullanılmaya başlanılan Rikā‘ hattı günlük hayat işlerini kolaylaştırmış ve daha az sürede daha fazla yazı yazmayı kolay hale getirmiştir.

Rikā‘ hattı günlük hayatta da sıkça kullanıldığı için aşinalık oluşmuş ve fasih Arapça hattına nispetle düzensiz olan bu hat günlük hayatta da sıkça kullanılmıştır. Osmanlı döneminden kalma saray eserlerinde Rikā‘ hattına sıklıkla rastlanır. Rikā‘ hattı günümüzde dijital olarak bilgisayar destekli metinlerde de kullanılabilmektedir.

Günümüzde Rikā‘ hattı ile hat çalışmaları yapan hattatlar bulunmaktadır. Ancak hattatların eserlerinde özenerek yazdığı yazılar Osmanlı saray yazılarına benzemez çünkü doğal hızlı yazımın yanında hattatlar estetiğe de önem verirler. Fakat Osmanlı döneminde böyle bir durum söz konusu değildi.

Rik‘a yazıda, divanî hattın uzun dikey harfleri olan elif, kâf ve lâm kısaltılmış; yazıya özgü zülfe, kavis ve ince süs unsurları tamamen sadeleşmiştir. Sol tarafa meyilli akış, daha dik, keskin ve köşeli bir görünüm kazanmıştır. Fâ, kāf, mîm ve vav harflerinin gözleri kapanmış, sin’in dişleri ise ortadan kalkarak düz bir çizgiye dönüşmüştür. Noktalama sisteminde de sadeleşme görülür: rik‘ada nokta, kalemin bıraktığı izin yarısı büyüklüğündedir; iki nokta düz bir çizgiye, üç nokta ise hafif kıvrımlı bir biçime bürünür.

Şîn, dâd ve nûn harflerinin çanakları dalga benzeri “~” formunu almış; harfler ile kelimeler harekesiz olarak, satıra yaklaşık 20–30 derecelik bir eğimle yerleştirilmiştir. Bu yatay düzen içinde yalnızca küpler ve mîm harfinin elifi satırdan aşağı taşar. Hızlı yazım amacıyla yapılan bütün bu yapısal sadeleştirmeler, rik‘a hattının estetik ayrıntılarını azaltmış; buna karşılık yazıya kişisel duygu, heyecan ve spontane bir ifade karakteri kazandırmıştır.