Balçık Tekkesi Mescidi

Balçık Tekkesi Mescidi, İstanbul'un Eyüpsultan ilçesi, Nişanca Mahallesi sınırları içerisinde yer alan, Osmanlı dönemine ait ve günümüzde büyük ölçüde kaybolmuş kültürel miras statüsündeki dini yapıdır.^【1】

^{Dış Görünüm} (Eyüpsultan Belediyesi)

Yapı, Defterdar Caddesi ile Cezeri Kasım Paşa Akar Çeşmesi Sokağı'nın birleştiği köşede konumlanmıştır. Mescid ve tekke, ismini yaklaşık 170 metre mesafede bulunan Balçık İskelesi'nden almıştır. ^【2】

Evliya Çelebi'nin kayıtlarına göre, bölgedeki caddenin iki yanında Kağıthane ve Sarıyer'den getirilen çamurların boşaltıldığı 250 adet çanakçı ve çömlekçi dükkanı bulunmaktaydı ve bu durum "Balçık" isminin yerleşmesine neden olmuştur. Yapının karşısında, 1988 yılında yıkılan Eyüp Askeri Rüşdiyesi'nin yeri ve Molla Lütfi Türbesi bulunmaktadır.^【3】

Mescidin bulunduğu alan, 1458 (H. 863) tarihinde aslen bir Dar'ül-Hadis olarak inşa edilmiştir. Zamanla harap olan bu yapı, 17. yüzyıl başında vezir Gazi Tiryaki Hasan Paşa tarafından mescid olarak yeniden ihya edilmiştir. Osmanlı arşiv belgeleri ve Evkaf Defteri kayıtlarına göre tekke, Sokullu Türbesi evkafına mülhak bir statüdedir. 1835 (H. 1251) yılında Sultan II. Mahmud'un emriyle yapı kapsamlı bir tamir görmüş ve bu dönemde batı cephesine bir kitabe yerleştirilmiştir.^【4】

Günümüzde yapıdan geriye sadece harap durumda bir türbe ve arsa kalmıştır; kıble duvarı üzerindeki mihrabın izleri seçilebilmektedir. 1835 yılındaki onarımı belgeleyen mermer kitabe, Safvet Bey tarafından kaleme alınmış on satırlık bir manzumedir. Kitabede yapının "Hânkâh-ı Sa‘dîyân" (Sa'diyye Dergâhı) olduğu ve Sultan Mahmud Han tarafından "bî-misâl" (emsalsiz) şekilde yeniden yapıldığı ifade edilmektedir. Günümüzde bu kitabe birkaç parça halinde bir kabrin yanına atılmış durumdadır.^【5】

Yapının ilk imameti Sünbüllü Şeyhi Mahmud Efendi'ye verilmiş ve mescidde Sünbül Sinan halifesi Yakub Efendi'nin usulünce sabah ve akşam zikirleri icra edilmiştir. 18. yüzyılda Şeyh Sulûk'üş-Şeriat Mahmud (ölümü 1716), Abdullah Efendi (ölümü 1742) ve Abd'ül-Gani Efendi (ölümü 1788) görev yapmıştır. ^【6】

19. yüzyıl başında Abdurrahman Efendi (ölümü 1810) ve Kanbur Şeyh Salim (ölümü 1819) sonrası meşihat Şeyh Sadık Efendi'ye geçmiştir. Şeyh Sadık Efendi, 1827 yılında tekkeyi 2000 kuruş bedelle Sa'diyye tarikatinden Mehmed Emin Efendi'ye devretmiş, böylece kurum Uşşakiyye'den Sa'diyye'ye naklolmuştur. Tekkenin ayin günü Cumartesi olarak belirlenmiştir.^【7】

Mescidin ihyasını gerçekleştiren Tiryaki Hasan Paşa, 1602 yılındaki Kanije Kalesi savunmasıyla tanınan Osmanlı veziridir. Sultan III. Mehmed'in bir kızıyla evlenerek saraya damat olan paşa, 1612 (H. 1020) yılında Budin Valisi iken vefat etmiştir. Paşa'nın bazı akrabaları da mescidin mahfeli altındaki türbede medfundur.

1987 yılında Defterdar Mensucat Fabrikası'nın yıkılmasıyla yapı alanı tekrar ortaya çıkmış olsa da günümüzde sadece harap bir türbe ve boş bir arsa niteliğindedir. Türbe yapısının içerisinde ve mescid mahfeli altında pek çok şeyhin ve aile mensuplarının mezarları bulunmaktadır.^【8】