The Gherkin (30 St Mary Axe)

The Gherkin (Orijinal adıyla 30 St Mary Axe), Birleşik Krallık’ın Londra kentindeki City of London bölgesinde konumlanan, ofis kullanımına yönelik tasarlanmış yüksek katlı ticari bir yapıdır. Foster + Partners tarafından tasarlanan ve Swiss Re şirketi için inşa edilen yapı, 2003 yılında tamamlanmıştır. Yaklaşık 180 metre yüksekliğe sahip olan bina, taban ve üst bölümlerinde daralan, orta kısmında genişleyen silindirik kütlesi ile karakterize edilmektedir. Bu biçimsel özellik nedeniyle yapı, İngilizcede kornişon turşusunu ifade eden “gherkin” adıyla anılmaktadır. Yapının tasarımında çelik diyagrid taşıyıcı sistem, çift cidarlı cephe uygulaması, spiral düzenlenen atriumlar ve doğal havalandırmayı destekleyen çevresel stratejiler kullanılmıştır.

30 St Mary Axe, Zürih merkezli reasürans şirketi Swiss Re için tasarlanmış olduğundan dolayı yapı uzun süre “Swiss Re Building” adıyla da anılmıştır.^【1】 Tamamlanmasının ardından Londra’nın yeni kent simgelerinden biri hâline gelmiş, reklamlar, kartpostallar, filmler, televizyon programları ve dijital medya gibi çok sayıda platformda temsil edilmiştir.

30 St Mary Axe yaklaşık 180 metre yüksekliğinde olup, zemin katın dahil edilip edilmemesine göre 40 veya 41 katlı bir yapı olarak belirtilmektedir.^【2】 Tamamlanmasının ardından planlama, tasarım, yenilikçilik ve çelik kullanımı gibi alanlarda çeşitli ödüller almıştır.

Yapı, geleneksel dikdörtgen planlı yüksek yapılardan farklı olarak silindirik bir kütle düzenine sahiptir. Kütle, taban ve üst bölümlerde daralmakta, orta bölümde ise genişleyerek en büyük çapına yaklaşık 16. katta ulaşmaktadır.^【3】 Bu geometrik biçimlenme, rüzgârın yapı çevresindeki hareketini düzenlemeye yönelik aerodinamik bir yaklaşım doğrultusunda geliştirilmiştir. Silindirik form ve orta bölümdeki genişleme, taban seviyesinde oluşabilecek türbülansın azaltılmasına katkı sağlarken, üst bölümün daralan geometrisi çevredeki yapıların gün ışığından yararlanmasını desteklemektedir.

Yapının tasarımında biyomimetik yaklaşımdan yararlanılmıştır. Tasarım, Euplectella aspergillum (Venüs Çiçeği Sepeti) olarak bilinen cam süngerin kafes biçimindeki dış iskeletinden esinlenmiştir. Bu organizmanın dış iskeleti, su akıntılarından kaynaklanan yükleri dağıtan bir yapısal organizasyona sahiptir. Benzer biçimde 30 St Mary Axe'ın eğrisel yüzeyleri ile diyagrid taşıyıcı sistemi de rüzgâr yüklerinin yapı boyunca dağıtılmasına yönelik olarak tasarlanmıştır.^【4】

Yapının plan şeması spiral bir geometri üzerine kuruludur. Kat döşemeleri arasında yaklaşık 5°'lik bir dönme açısı bulunmakta olup, bu düzenleme cephede görülen spiral desenin oluşmasını sağlamaktadır.^【5】 Kat planlarında oluşturulan spiral organizasyon, yapının biçimsel karakterini belirleyen temel tasarım unsurlarından biridir.

^{The Gherkin'in Diyagrid Dış İskelet Sistemi (}Pexels⁾

The Gherkin’in taşıyıcı sistemi, yapının mimari karakterini belirleyen temel unsurlardan biridir. Yapıda alüminyum kaplamalı çelikten oluşan bir diyagrid dış iskelet sistemi kullanılmıştır.^【6】

Diyagrid sistem, üçgen geometrilerden oluşan diyagonal elemanlar aracılığıyla hem düşey yükleri hem de yatay yükleri karşılamaktadır. Geleneksel moment çerçeveli yüksek yapılara kıyasla daha etkin bir yük aktarımı sağlayan bu sistem, kesme deformasyonlarını azaltmakta ve daha az malzeme kullanımıyla yüksek dayanım elde edilmesine olanak vermektedir. Yapının taşıyıcı sistemi, geleneksel çelik çerçeveli yapılara göre yaklaşık %20 daha az çelik kullanımına imkân vermiştir.^【7】

Taşıyıcı elemanların büyük ölçüde dış kabukta çözülmesi sayesinde iç mekânlarda kolon gereksinimi önemli ölçüde azaltılmış ve geniş açıklıklı çalışma alanları oluşturulmuştur. Bu yaklaşım, yüksek yapılarda esnek kullanım olanakları sağlayan önemli bir mühendislik çözümü olarak ortaya çıkmaktadır.

The Gherkin’in tasarım sürecinde sürdürülebilirlik temel hedeflerden biri olmuştur. Yapının geometrisi, doğal havalandırma ve gün ışığından maksimum düzeyde yararlanacak şekilde geliştirilmiştir.

Her katın dairesel planından çıkarılan altı adet üçgen boşluk, yapı boyunca yükselen ışık ve hava şaftlarını oluşturmaktadır. Bu boşluklar üst üste tam olarak çakışmamakta, katların dönmesiyle birlikte spiral bir düzen meydana getirmektedir. Böylece doğal hava akımlarının bina içerisinde daha etkin biçimde dolaşması sağlanmaktadır.

Bu sistem kapsamında cephede yer alan pencereler otomatik olarak açılarak temiz havanın iç mekânlara alınmasına yardımcı olmaktadır. Ayrıca yapıda çift cidarlı bir cephe sistemi kullanılmıştır. Dış kabuk üçgen cam paneller ve düşey elemanlardan oluşurken, iç kabuk hareketli cam paneller içermektedir. İki kabuk arasında yer alan boşlukta güneş kontrol elemanları ve havalandırma açıklıkları bulunmaktadır. Bu sistem, pasif soğutma, ısıtma, doğal aydınlatma ve havalandırma süreçlerini desteklemektedir.

Doğal havalandırma performansını artırmak amacıyla ışık kuyuları her altı katta bir kesintiye uğratılmış ve bu bölgelerde açılabilir mekanik pencereler yerleştirilmiştir. Yapıda toplam 792 adet açılabilir pencere bulunmaktadır. Yapının geometrisi ve çevresel sistemleri sayesinde benzer büyüklükteki yapılara göre yaklaşık %50 daha az enerji tükettiği belirtilmektedir.^【8】

The Gherkin’in iç mekân kurgusu, taşıyıcı sistem ve çevresel tasarım stratejileriyle doğrudan ilişkilidir. Diyagrid dış iskelet sistemi sayesinde kolonlardan arındırılmış geniş ofis katları elde edilmiş, böylece esnek kullanım olanakları sunulmuştur.

Kat planlarından çıkarılan üçgen boşluklar yalnızca doğal havalandırmayı desteklemekle kalmamakta, aynı zamanda gün ışığının yapı çekirdeğine kadar ulaşmasını sağlamaktadır. Bu boşluklar yapı boyunca yükselen ve spiral biçimde devam eden atriumlar oluşturmaktadır.

Merkezi bölgelere kadar ulaşan doğal ışık, yapay aydınlatma ihtiyacını azaltırken; doğal hava dolaşımı da mekanik iklimlendirme sistemlerine olan bağımlılığı düşürmektedir.

^{The Gherkin'in Kentsel Ölçekte Görünümü (}Pexels⁾

Tamamlanmasının ardından The Gherkin, Londra’nın çağdaş kent kimliğinin en tanınan unsurlarından biri hâline gelmiştir. Kent siluetinde oluşturduğu belirgin görünüm sayesinde yön bulma noktası olarak kullanılmakta ve uluslararası ölçekte Londra’yı temsil eden yapılar arasında gösterilmektedir.

Yapı, yüksek yapı tasarımında çevresel performans, gelişmiş mühendislik çözümleri ve ikonik mimari biçimin birlikte ele alınabileceğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Ayrıca The Gherkin, teknoloji odaklı tasarım yaklaşımının ve İngiliz mühendislik geleneğinin uluslararası ölçekteki temsilcilerinden biri olarak da değerlendirilmektedir.^【9】