Kemah Gülabibey Camii

Gülabi Bey Camii, Erzincan ilinin Kemah ilçesinde, Çarşı Mahallesi'nde konumlanmaktadır. Ahşap destekli ve ahşap tavanlı camiler grubunda yer alan yapı, Kemah ve çevresindeki sivil ve dini mimari için çok önemli bir model teşkil etmiştir. Kemah köylerindeki diğer ahşap direkli camilerin tamamına yakını bu yapının küçük ölçekli çeşitlemeleri niteliğindedir. Camide; harim girişi, pencerelerin çevresi ve minarede kesme taş, yapının diğer beden duvarlarında ise moloz taş malzeme kullanılmıştır. Yaklaşık 400 metrekare olan harim ölçüsü ile Gülabi Bey Camii, Kemah ilçesindeki en büyük camilerin başında gelmektedir.

Caminin farklı kısımlarında, inşası, geçirdiği onarımlar ve idari fermanlar hakkında bilgiler barındıran beş adet kitabe yer almaktadır. Tarihlendirme ve banilik konusu, bu kitabelerin okunmasıyla açıklığa kavuşmaktadır. Birinci Kitabe, Caminin doğu cephesinin güney ucunda yer alan celi sülüs hatlı bu kitabe 1347 (748 H.) tarihini taşır. Metinden, yapının Nuyan Devleti döneminde Civanbaht Sürur Bey tarafından inşa ettirildiği anlaşılmaktadır. İkinci Kitabe, Doğu cephesinin kuzey ucunda bulunan sülüs hatlı kitabe günümüzde iki parça halindedir ve metni büyük ölçüde tahrip olmuştur. Üçüncü Kitabe, Harim girişinin sağında yer alır ve 1465-1466 (870 H.) tarihlidir. Arapça celi sülüs hatla yazılmış olan bu metin, caminin inşasıyla ilgili değil; Emir Gülabi Bey'in Kemah'taki Ermeni ahaliden alınacak vergilerle ilgili kurallarını içeren idari bir düzenlemedir. Caminin isminin "Gülabi Bey" olarak kalması, muhtemelen bu kitabenin varlığı ve Emir Gülabi Bey'in bölgedeki etkinliği ile bağlantılıdır. Dördüncü Kitabe, Harim girişinin tam üzerinde bulunan talik hatlı Osmanlıca yazıt, 1837 (1253 H.) tarihini taşır. On iki satırlık bu kitabe, caminin Hacı Bilal Ağa tarafından esaslı bir onarımdan geçirildiğini (ihya edildiğini) belgelemektedir. Beşinci Kitabe, Mihrabın üst kısmında, "Ya Fettah" ibaresinin müsemma tarzında sülüs hatla yazıldığı kitabedir. Üstünde "Allah" lafzı, altında ise 1757/1758 (1171 H.) tarihi yer alır. Bu tarih, 1837'deki Hacı Bilal Ağa onarımında mihrabın özgün halinin veya en azından bu yazıtın korunduğuna işaret etmektedir.

Dış Cephe ve Taşıyıcı Sistem: Gülabi Bey Camii dış mimarisi itibarıyla oldukça sadedir. Doğu, batı ve güney cepheleri, duvarları güçlendirmek amacıyla dışarıdan dikdörtgen formlu ikişer dayanak kulesi ile desteklenmiştir. Bu mimari eklenti sayesinde her bir cephe kendi içerisinde üç bölüme ayrılmıştır. Son Cemaat Yeri, Yapının kuzey cephesinde yer alan son cemaat yeri $17.90 \times 10.45$ metre ebatlarındadır. Üst örtü; güneydoğuda duvara bağımlı iki ahşap direk, ortada bağımsız sekiz ahşap direk ve kuzeyde kemerleri de taşıyan bağımsız dört ahşap direk tarafından taşınmaktadır. Son cemaat yerinin kuzey yüzü, ahşap malzemeden oluşturulmuş beş yuvarlak kemere sahiptir ve bu kemerlerin iç kısımları ahşap çerçeveli camlarla kapatılmıştır. Batı tarafı ise boydan boya ahşap bir paravanla bölünerek 3.39 metre genişliğinde imam odası ve müştemilata dönüştürülmüştür. Minare, Kesme taş malzemeden inşa edilen minare, son cemaat yerinin doğu kısmında, harim girişinin batısına bitişik bir konumdadır. Her bir kenarı 2.89 metre olan kare kaidesinin doğu yüzünde, yaklaşık 2.00 metre yükseklikte konumlanmış girişine beş basamaklı taş merdivenle ulaşılmaktadır. Kare kaide, köşelerden pahlanarak çokgen bir gövdeye geçiş yapar; şerefe altındaki dört yatay kuşakta prizmatik üçgenler içerisine çam kozalaklarını andıran geometrik kabartmalar işlenmiştir.

_{Kemah Gülabibey Camii Dış Görünümü (} T.C Kemah Kaymakamlığı ₎

Taç Kapı (Giriş) Harim girişi, son cemaat yerinin güney duvarının ortasında yer alan eyvan tarzı bir taç kapıdır. Dıştan ters "U" biçiminde kademeli profillerle çevrelenmiş girişin dilimli kemeri, yanlarda gövdeleri boş bırakılmış ve yatay profilli başlıkları bulunan ahşap sütuncelere oturmaktadır. Harim, Yaklaşık olarak kare planlı harim mekânının ebatları; güneyde 19.63 metre, kuzeyde 19.46 metre, doğuda 20.09 metre ve batıda 19.76 metredir. Ahşap tavan; ortada üç sıra halinde yerleştirilmiş toplam on iki adet bağımsız ahşap direk ve beden duvarları tarafından taşınır. Ortalama 0.35 metre çapındaki bu ahşap taşıyıcılar, yaklaşık 0.40 metre çapında ve 0.20 metre yüksekliğinde yuvarlak taş kaideler üzerine oturmaktadır. Direk başlıklarına yivler açılarak form verilmiş ve üzerlerine ahşaptan yuvarlak kemerler atılmıştır. Kuzey-güney istikametinde atılan bu ahşap kemerlerle harim alanı beş sahına ayrılmıştır; merkezdeki orta sahın, yan sahınlara göre daha geniş ve yüksektir. Mahfil, Harimin kuzey bölümündeki ahşap mahfil, mekândaki bağımsız taşıyıcılardan dördünün üzerine ve kuzey duvardaki ayaklara oturtulmuştur. Harime doğru çıkıntı yapan yarım daire şeklinde üç cumbaya sahiptir. Mahfili taşıyan batı yöndeki taşıyıcılardan dördüncüsünün kuzey yüzünde "Durşakoğlu (?) Mustafa" yazısı bulunmaktadır.

Ahşap Tavan: Yan sahınlarda tavan boydan boya tahtalarla düz bir şekilde kaplanırken, orta sahın üç farklı tavan süsleme bölümüne ayrılmıştır. Kuzey ve güneydeki kısımlar ahşap çıtalarla kasetlenmiş; orta kısımdaki dikdörtgen alan ise ahşap çıtalarla eşkenar dörtgen (baklava) dilimleri oluşturacak şekilde bezenmiştir. Merkezde yer alan dairevi tavan göbeği, ahşap çıtalar vasıtasıyla çarkıfelek motifi meydana getirecek şekilde işlenmiştir. Mihrap, Kıble duvarında bulunan ve kesme taştan inşa edilmiş yarım yuvarlak planlı mihrap, dokuz sıra mukarnaslı bir kavsaraya sahiptir. 18. veya 19. yüzyıllardaki onarımlarda bu mihrap, ters "U" biçimindeki barok "S" ve "C" kıvrımlarını barındıran alçı kabartmalarla çevrelenmiş ve sarıya boyanmıştır. Tepeliğinde Ampir üslubunu andıran püskül motifleri bulunmaktadır. Mihrabın sağ ve solunda; 1893 tarihli Acemzade el-Hac Mahmud Ağa ile 1989 tarihli Acemzade Hacı Mustafa Ağa’nın eşi nesline ait kitabeleri bulunan bakır şamdanlar mevcuttur. Minber, 19. yüzyılda ilave edildiği tespit edilen ahşap minber, bitkisel ve geometrik motifler kullanılarak oyma (ajur) ve kabartma teknikleriyle bezenmiştir. Minberin kapısı, boydan boya uzanan sütunceler, dilimli kemerler ve "Muhammed" ile şemse motifleri barındıran tepeliğiyle adeta bir taç kapının minyatürleştirilmiş halidir. Minber yan yüzeylerinde dört kare panoya bölünmüş alanlarda eşkenar dörtgenler, zikzaklar ve köşeleri yumuşatılarak insan başı figürünü hatırlatan geometrik geçmeler kullanılmıştır. Köşk altı ve köşk kısımları da dairesel oymalar, çok kollu yıldızlar ve piramidal sekizgen külah ile detaylandırılmıştır. Vaaz Kürsüsü, Mimari bütünlük içinde sonradan eklenmiş olup sanatsal bir detay barındırmayan vaaz kürsüsünün üst kısmındaki bir nişte Hz. Muhammed'e atfedilen "Sakal-ı Şerif" muhafaza edilmektedir. Kürsünün arka duvarında Kemah Kalesi kazı ekibince terkedilmiş olan Soğukpınar Camii'nden getirilerek asılmış, 1879 (1296 H.) tarihli sülüs ve nesih hatlı bir Amentü levhası yer almaktadır.