Kef Kalesi

Kef Kalesi, Bitlis ili Adilcevaz ilçesi yakınlarında, Süphan Dağı’nın güney eteklerinde yer alan ve Van Gölü havzasına hâkim konumuyla dikkat çeken tarihi bir kaledir. Deniz seviyesinden 2300 metre yükseklikte bulunan kale, Van Gölü havzasına hakim bir noktada olup Erciş ile Bitlis arasındaki kritik yol güzergahlarını kontrol edecek stratejik bir mevkidedir. Doğal topografyası gereği doğu, batı ve güney yönleri oldukça dik ve sarp kayalıklardan oluştuğu için bu yönlerden kaleye ulaşım imkansıza yakındır; bu nedenle ana girişin daha erişilebilir olan kuzey yönünde olduğu tespit edilmiştir. Kalenin çevresindeki tepelerden Malazgirt Ovası görülebilmekte, ayrıca yerleşim bölgedeki verimli tarım arazilerine ve hayvancılık yaylalarına hakim bir konumda bulunmaktadır.

^{Kef Kalesi (}Anadolu Ajansı⁾

Kale, Urartu Krallığı'nın imar faaliyetlerine büyük önem veren hükümdarı II. Rusa (MÖ 685–645) döneminde krali bir merkez olarak inşa edilmiştir. Adilcevaz’da bulunan çivi yazılı yazıtlara göre kalenin Urartu dönemindeki ismi "Ziuquni Ülkesi'nin Haldi Şehri" olarak geçmektedir. Yazıtlarda Kral II. Rusa'nın bu kaleyi Tanrı Haldi adına inşa ettirdiği, düşman ülkelerinden getirilen halkların bu bölgeye yerleştirildiği ve kalenin daha önce hiçbir kral tarafından yapılaşmaya açılmamış bakir bir kaya kütlesi üzerine kurulduğu ifade edilmektedir.

Kef Kalesi’ndeki bilimsel araştırmalar ilk olarak 1964 yılında Emin Bilgiç ve Baki Öğün tarafından başlatılmış ve 1972 yılına kadar sürdürülmüştür. Yaklaşık 50 yıllık bir aradan sonra, 2021 yılında Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. İsmail Coşkun başkanlığında ikinci dönem kazı çalışmaları başlatılmıştır. Modern kazı çalışmalarında, geniş alanların tahribatsız bir şekilde analiz edilebilmesi amacıyla Jeoradar (GPR) gibi jeofizik yöntemler kullanılmaktadır. Bu teknoloji sayesinde toprak altındaki saray duvarları ve sütun yerleri kazı öncesinde tespit edilerek arkeolojik çalışmaların hızı ve verimliliği artırılmıştır.

^{Kef Kalesi Kazı Çalışmaları (}Anadolu Ajansı⁾

Urartu mimari mühendisliğinin ileri bir örneği olan Kef Kalesi, "Yukarı Şehir" ve "Aşağı Şehir" olmak üzere iki ana kısımdan oluşmaktadır. Şehrin tamamı surlarla çevriliyken, idari ve dini merkez olan yukarı şehir ek bir sur sistemiyle daha korunaklı hale getirilmiştir. Kalenin toplam alanı 20 hektarı aşan geniş bir araziye yayılmaktadır. Mimaride topografya ile tam uyum gözetilmiş, yapılar arazinin eğimine göre en az üç farklı teras üzerine inşa edilmiştir. Duvarların inşasında temel kısımlarda büyük bazalt taş bloklar, üst kısımlarda ise kerpiç malzeme kullanılmıştır.

Kalenin en yüksek noktasında yer alan saray yapısının yaklaşık 140 odadan oluştuğu ve dört katlı bir mimariye sahip olduğu tahmin edilmektedir. Sarayın içerisinde "Yukarı Salon" ve "Orta Salon" olarak adlandırılan büyük mekanlar bulunmaktadır. Bu salonların en karakteristik özelliği, "fil ayakları" olarak isimlendirilen devasa bazalt sütunlar ile desteklenmiş olmalarıdır; 2021 yılından itibaren yürütülen kazılarda bu sütunlardan 49 adedi gün yüzüne çıkarılmıştır.Yazıtlarda geçen Ašihusi yapısı için eski çalışmalarda “içki kurbanı kült yeri/libasyon odası” yorumları yapılmış, yeni çalışmalarda ise “aş/bereket evi” anlamı önerilmiştir. Bu yapıların altında veya yakınında büyük tahıl siloları ve depo odaları bulunmakta olup, bu odalarda 170’den fazla büyük küp tespit edilmiştir. Sarayın duvarlarının mavi ve kırmızı renkli fresklerle süslendiği, bu durumun mekanın prestijli ve dini karakterini vurguladığı anlaşılmaktadır.

^{Kef Kalesi Kalıntıları (}Anadolu Ajansı⁾

Kef Kalesi kazılarında ele geçen buluntular, Urartu sanatının Kuzey Suriye ve Asur etkilerini yerel üslupla birleştirdiğini göstermektedir:

• Kabartmalar: Adilcevaz kabartmaları olarak bilinen eserlerde aslanlı Haldi blokları Kef Kalesi’ne, boğalı Teişeba yorumu ise Adilcevaz yöresindeki ayrı kabartmaya aittir.
• Savaş Arabaları: Taş kabartmalar üzerinde betimlenen hafif ve yüksek manevra kabiliyetine sahip savaş arabaları, Urartu askeri teknolojisi hakkında detaylı bilgiler sunmaktadır.
• Fildişi İşçiliği: Altıntepe örneklerine benzeyen fildişi aslan ve grifon heykelcikleri, Urartu saray yaşamındaki lüks tüketimi ve Kuzey Suriye sanatsal etkileşimini kanıtlamaktadır.

Sarayın Yukarı Salonu'nda tespit edilen yoğun hayvan kemiği kalıntıları, bu mekanın sadece idari bir merkez değil, aynı zamanda toplu ziyafetlerin ve ritüel amaçlı kurban törenlerinin düzenlendiği bir alan olduğunu göstermektedir. Taksonomik incelemeler, kemiklerin büyük çoğunluğunun evcil koyun ve keçilere ait olduğunu, ayrıca ceylan gibi av hayvanlarının da tüketildiğini ortaya koymuştur. Kemikler üzerindeki kasaplık izleri ve ateş yanıkları, bu hayvanların kutsal ritüellerin ardından ziyafetlerde tüketildiğine işaret etmektedir.