Gülabibey Camii (Kemah)

Gülabibey Camii, Kemah ve çevresinde ahşap direkli ve ahşap tavanlı camiler arasında ölçüleri itibarıyla grubunun en büyüğü olmasıyla dikkat çeken bir ibadethanedir. Erzincan'ın Kemah ilçe merkezindeki Çarşı Mahallesi'nde yer alan cami, adını 15. yüzyılda yaşamış olan ve Osmanlı dönemi Erzincan valisi olarak bilinen Emir Gülabi Bey'den almıştır. Cami, 800 kişi kapasiteli olup 400 metrekarelik bu kapalı alan doğrudan 12 ahşap direğin taşıdığı ahşap tavan altında yer almaktadır.

Cami, genel kabul gören kaynaklara göre 1450 veya 1454 yılında Emir Gülabibey tarafından inşa ettirilmiştir.^【1】 Yapının mimarisinde bölgeye özgü ahşap direkli ve ahşap tavanlı tasarım ilkeleri ön planda tutulmuş olup, bu plan tipi Kemah ve çevresindeki diğer camiler için bir model teşkil etmiştir. Cami planında ibadet alanı (harim) ve kuzey yönüne sonradan ilave edilen bir son cemaat yeri birlikte düşünülmüştür. Ana ibadet alanı 800 kişi kapasiteye sahiptir; yaklaşık 400 metrekarelik bu alan doğrudan kare planlı beden duvarları içerisinde yer almaktadır.

Üst örtü sistemi, üç sırada dörderden toplam 12 bağımsız ahşap direk üzerine oturtulmuş düz ahşap tavanla sağlanmaktadır. İlk tasarıma göre yapı, bu direklerin atılan kemerlerle desteklenmesi sayesinde kuzey-güney istikametinde beş sahına ayrılmıştır. Orta sahın, yan sahınlara kıyasla daha geniş ve 6.56 metre yüksekliğinde tutularak mekana derinlik katılmıştır.^【2】 Caminin üst örtüsü dıştan, yapıyı koruyacak şekilde eğimli ve kiremit kaplı kırma çatı ile kapatılmıştır. Orta tavanın iç yüzeyinde çıtalarla oluşturulan eşkenar dörtgen kompozisyonlar ve merkezi bir "çarkıfelek" göbeği tercih edilmiştir.

Kadınlar mahfili, harimin kuzeyinde ahşap direkler üzerine oturtulmuş olup, harim girişinin hemen doğusundaki bir ahşap merdiven sistemi ile üst kata bağlanmaktadır. İç mekânda bu bölüm, ahşap korkuluklarla sınırlandırılmış ve harime doğru çıkıntı yapan üç yarım daire cumba şeklinde tasarlanmıştır.

^{Gülabibey Camii} (AA)

İbadet alanının doğal ışıkla aydınlatılması amacıyla doğu ve batı duvarlarında iki dizide üçer, güney duvarında mihrabın yanlarında ise iki dizide ikişer pencere açıklığı kullanılmıştır. Yapının beden duvarlarında genel olarak moloz taş, kapı ve pencere çevrelerinde ise kesme taş kullanılarak görsel bir bütünlük sağlanmıştır.

Minare, yapının dışında bağımsız durmak yerine son cemaat yerinin içerisine, harim girişinin batısına konumlandırılmıştır. Tek şerefeli olan minare, bütünüyle kesme taş konstrüksiyon içermekte olup, kare planlı bir kaideden sekizgen pabuçlukla çokgen gövdeye geçiş yapacak şekilde inşa edilmiştir. Minarenin, yapının 18. veya 19. yüzyılda geçirdiği onarımlar sırasında mevcut konumuna eklendiği veya yenilendiği değerlendirilmektedir.

Gülabibey Camii'nin inşa süreci 15. yüzyılın ortalarına uzanmakta olup, yapının 1450 veya 1454 yılında Emir Gülabibey tarafından inşa ettirildiği genel kabul görmektedir.^【3】 Yapı üzerinde yer alan 1328 ve 1347 tarihli daha eski kitabelerin, yapının inşasından ziyade başka bir yerden getirildiği veya caminin eski bir mescit alanının üzerine inşa edildiği yönünde değerlendirmeler mevcuttur.^【4】 İnşa edildikten sonra bölgede yaşanan büyük Erzincan depremleri nedeniyle yapı çeşitli hasarlar görmüş ve tarih boyunca zorunlu onarımlar geçirmek durumunda kalmıştır. Bu süreçlerde projeye ve özgün yapıya çeşitli müdahaleler ve eklemeler yapılmıştır; örneğin 18. yüzyılda ve 1837 yılında Hacı Bilal Ağa tarafından kapsamlı tamiratlar yürütülmüş, yapının orijinal planına kuzey yönündeki son cemaat yeri ve kesme taştan inşa edilen minare gibi mimari unsurlar daha geç dönemlerde dâhil edilmiştir. Caminin son restorasyon ve çevre düzenlemesi ise 2009 ile 2018 yılları arasında Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından tamamlanmıştır.

^{Gülabibey Camii} (KEMAH BELEDİYESİ)

Yapı, inşa edildiği günden bu yana temel olarak ibadet amacıyla kullanılmış ve ahşap destekli mimarisiyle Kemah merkez ile köylerindeki neredeyse bütün camiler için doğrudan bir model işlevi görmüştür.^【5】 Hurufat kayıtları, 1681 ile 1814 yılları arasındaki geniş bir zaman diliminde camiye düzenli olarak imam ve çeşitli görevlilerin atandığını, dolayısıyla yapının kesintisiz bir kullanım sürecine sahip olduğunu belgelemektedir. Günümüzde 800 kişilik cemaat kapasitesiyle faal durumdaki bu yapı, yalnızca standart ibadet işlevlerini yerine getirmekle kalmamakta; aynı zamanda vaaz kürsüsü yanındaki özel bir nişte "Sakal-ı Şerif"in muhafaza edilmesi sebebiyle manevi bir ziyaret alanı olarak da kullanılmaktadır.

Tarihsel süreç içerisinde geçirdiği çeşitli onarımlar ve eklemeler nedeniyle özgün mimarisinde bazı yapısal değişiklikler yaşansa da, asırlardır ayakta kalarak Kemah halkı tarafından tamamen benimsenmiş ve kentin Türk-İslam kimliğinin en önemli simgelerinden biri hâline gelmiştir.^【6】 Cami, sadece ibadet amacıyla değil, aynı zamanda bünyesinde muhafaza edilen "Sakal-ı Şerif" sayesinde manevi bir ziyaret mekânı olarak da kullanılan tarihi bir yapıdır. Mimari planlaması ve işlevselliği ile Anadolu'daki ahşap direkli ve tavanlı cami mimarisi örnekleri arasında önemli bir yer tutmakta olup, Kemah ve köylerindeki diğer camiler için de doğrudan bir model teşkil etmiştir.