Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye (Kitap)

Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye, 19. yüzyıl Osmanlı aydınlarından Şinâsi tarafından derlenmiş, Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış atasözleri ve deyimlerden oluşan kapsamlı bir eserdir. Edebî, dilsel ve folklorik özellikleriyle dikkat çeken bu eser, hem atasözlerinin kullanım çeşitliliğini belgeleyen hem de bunların yazılı kaynaklarda nasıl yer bulduğunu gösteren özgün bir derlemedir. Eserin günümüz okuyucusuna ve araştırmacısına sunulan edisyonu, Prof. Dr. Süreyya Beyzadeoğlu tarafından hazırlanmış ve Millî Eğitim Bakanlığı Bilim ve Kültür Eserleri Dizisi kapsamında yayımlanmıştır.

Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye, 1302/1885 tarihinde yayımlanmış ve toplamda 4006 atasözü ve deyim ile birlikte 838 beyit içermektedir. Bu yönüyle eser, dönemin dil, kültür ve edebiyat anlayışını yansıtan önemli bir kaynak olarak değerlendirilmektedir. Atasözleri ve deyimler, yalnızca anlamları bakımından değil; nesir ve nazım örneklerinde kullanım biçimleriyle birlikte sunulmuştur. Bu özellik, eseri yalnızca bir derleme olmaktan çıkararak dilin edebî ve kültürel bağlam içindeki işlevini gözlemlemeye olanak tanıyan bir çalışma hâline getirmektedir.

Eserde yer alan söz varlığı, sadece Türkçeyle sınırlı kalmamakta; 64 Arapça, 226 Farsça, 122 Fransızca ve 2 Latince atasözü ve deyimi de içermektedir. Bu çeşitlilik, Osmanlı toplumunun çok dilli ve çok kültürlü yapısına dair önemli ipuçları sunmaktadır.

Eserin içeriği, hem tematik hem de yapısal bakımdan sistematik olarak sınıflandırılmıştır. Özellikle Prof. Dr. Süreyya Beyzadeoğlu’nun çalışmasında vurgulandığı gibi, Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye, atasözleri ve deyimlerin anlamlarının yanı sıra hangi edebî metinlerde nasıl kullanıldığına dair örnekler de içermektedir. Bu bağlamda eserin iki temel özelliği öne çıkmaktadır:

1. Atasözleri ve deyimlerin sayıca fazlalığı,
2. Bu sözlerin kullanıldığı edebî örneklerle birlikte verilmiş olması.

Eserde yer alan atasözleri ve deyimler, belirli tematik kategoriler altında incelenmiştir:

• Yer adları: Arabistan, Cezayir, Frengistan, Hindistan, Yemen gibi ülke adları ile İstanbul, Edirne, Bağdat, Bursa, Kayseri, Şam gibi şehir ve semt adlarının geçtiği 107 atasözü ve deyim listelenmiştir.
• Kişi adları: Destansı şahsiyetler de dâhil olmak üzere 52 kişi adına bağlı 70 söz yer almaktadır.
• Topluluklar ve dinler: Türk, Kürt, Arap, Ermeni, Rum, İngiliz, Laz, Tatar topluluklarına ilişkin 46, Müslüman, Yahudi, Mecusi inanç gruplarına ilişkin ise 9 söz yer alır.
• Kadınlarla ilgili sözler: 16 atasözü ve deyim, kadınlara ilişkin olup çoğu dönemin yaygın değer yargılarını yansıtmaktadır.

Metin, sadece anlam temelli değil, aynı zamanda biçimsel farklara göre de incelenmiştir:

• Tekrar eden atasözleri ve deyimler
• Kısmen farklı ama anlamca benzer sözler
• Nesir içinde yer alan sözler
• Beyit ya da mısralardan oluşan sözler
• Karma dilli sözler: Yarı Arapça, yarı Türkçe; ya da Farsça, Arapça karışımlı sözler
• Çok dilli karşılıklar: Aynı atasözünün farklı dillerdeki karşılıkları da gösterilmiştir.

Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye, modern baskısında dört ana bölüm hâlinde düzenlenmiştir:

1. Şinâsi ve Ebüzziya Tevfik’in hayatı: Eserde yer alan atasözlerinden 1506’sı, Ebüzziya tarafından sonradan eklenmiş olup metinde “§” sembolüyle işaretlenmiştir.
2. Şekil ve muhteva incelemesi: Yukarıda belirtilen içeriksel ve yapısal kategoriler bu bölümde detaylandırılmıştır.
3. Metin düzenleme ilkeleri ve esas metin: Eserin orijinal yapısına bağlı kalınarak modern okura sunumu yapılmıştır.
4. Karşılaştırmalı indeks: Ömer Asım Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü ile yapılan karşılaştırmada, Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye’de yer alıp Aksoy’un sözlüğünde bulunmayan 2125 atasözü ve deyim tespit edilmiştir. Bu kısım, eserler arası farklılıkları ortaya koyması bakımından önemlidir.

Metinde dikkat çeken başlıklardan biri de Türk kimliğine dair sözlerdir. Bu sözler, dönemin toplumsal kabullerini ve etnik temsillerini yansıtmaktadır. Eserde örnek olarak şu sözler yer almaktadır:

• Dertsiz baş Türkî’de gerek.
• Türk işi ödünçtür.
• Türk ata binince kendisini beğ oldum sanır.
• Türk’ün aklı sonradan gelir.
• Türk poh pohdan, şehrî peh pehden hoşlanır.

Bu örneklerde görüldüğü gibi, söz konusu ifadeler hem bireysel hem de kolektif davranış kodlarını folklorik ifadelerle kayda geçirmiştir.

Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye, yalnızca atasözü derlemesi değil, aynı zamanda bir kültür aynası işlevi görmektedir. İçeriğindeki sözler, farklı millet, din ve toplumsal kesimlere ait izler taşımakta; Osmanlı toplumunun düşünce dünyasını, gündelik hayat anlayışını ve değer yargılarını yansıtmaktadır. Eserde farklı topluluklara, kişilik tiplerine, mesleklere ve coğrafi bölgelere dair yorumların bir arada yer alması, halk hafızasının geniş ve katmanlı yapısını ortaya koyar.