Denkleştirici Adalet

Denkleştirici adalet (düzeltici/tanzimi adalet), kökenleri Aristoteles'in hukuk ve siyaset felsefesine dayanan, bireyler arası yatay ilişkilerde matematiksel (aritmetik) eşitliği ve bozulan dengenin yeniden tesis edilmesini amaçlayan temel bir hukuk ilkesidir. Dağıtıcı adaletten farklı olarak kişilerin liyakatine, statüsüne veya toplumsal konumuna bakmaksızın, salt taraflar arasındaki eylem ve işlemlerin nesnel değerine odaklanır. Hukuk düzeninde, haksız bir eylem veya işlem sonucunda bozulan hukuki durumun eski hâline getirilmesi (restitutio in integrum) ve taraflar arasında mutlak eşitliğin sağlanması bu adalet anlayışının temelini oluşturur.

Aristoteles adalet kavramını temelde "dağıtıcı" ve "denkleştirici" olmak üzere iki ana kategoriye ayırarak inceler. Denkleştirici adalet, kişisel farklılıkları bir kenara bırakarak, bireyleri kanun önünde tamamen eşit birimler olarak kabul eder. Bu anlayışta odak noktası, kişilerin kim olduğu değil, gerçekleşen zarar veya sağlanan haksız kazancın miktarıdır. Aritmetik eşitlik kuralı gereğince, bir tarafın malvarlığında haksız bir şekilde meydana gelen azalmanın, diğer tarafın malvarlığındaki artıştan alınarak mağdura verilmesi ve böylece terazinin dengesinin yeniden sağlanması öngörülür.

^{Denkleştirici Adalet-Yapay Zeka Tarafından Oluşturulmuştur.}

Denkleştirici adalet ilkesi, modern hukukun özellikle borçlar hukuku, eşya hukuku ve ceza hukuku alanlarında şekillenmesine zemin hazırlamıştır. Özel hukuk ilişkilerinde sözleşme serbestisi kapsamında değiş-tokuş edilen edimler arasında objektif bir değer eşitliğinin bulunması, haksız fiil neticesinde doğan zararın tam olarak tazmin edilmesi ve sebepsiz zenginleşme hâlinde haksız edinilen değerin iade edilmesi bu ilkenin doğrudan sonuçlarıdır. Ceza hukukunda ise denkleştirici adalet, işlenen suçun ağırlığı ile verilecek cezanın mutlak surette orantılı olmasını (kısas/karşılık mantığının modern hukuktaki orantılılık karşılığını) ifade eder.

Hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak, kamu gücünün bireylerin haklarına müdahalesi durumunda da denkleştirici adalet mekanizmaları devreye girer. Anayasa Mahkemesi kararlarında denkleştirici adalet, özellikle mülkiyet hakkı ihlalleri, kamulaştırma bedellerinin tespiti ve idarenin mali sorumluluğu bağlamında ölçülülük ilkesiyle birlikte değerlendirilmektedir. İdarenin eylem ve işlemlerinden doğan zararların giderilmesi, kamu külfetlerinin dağılımında ortaya çıkan ölçüsüz fedakârlıkların (fedakârlığın denkleştirilmesi ilkesi uyarınca) tam ve adil bir tazminatla karşılanması, anayasal düzeyde denkleştirici adaletin sağlanması için zorunludur.