Bir Zafer Hediyesi olarak Yazılmış Astronomi Eseri: Ali Kuşçu’nun Risâletü’l-Fethiyye’si

Bazı eserlerin insanı epey şaşırtan yazılış hikayeleri olabiliyor. Savaş esnasında yazılmış ya da tamamlanmış olanlar ilginç bir örnek olarak zikredilebilir. On beşinci yüzyılın seçkin astronom ve matematikçilerinden Ali Kuşçu’nun (ö. 1474) Ağustos 1473’te kaleme aldığı Risâletü’l-Fethiyye tam da böyle bir eser. Fatih Sultan Mehmed’in (ö. 1481) Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’a (ö. 1478) karşı kazandığı Otlukbeli Savaşı vesilesiyle tamamlanan kitap, orta düzeyde astronomi bilgisini işleyen ders kitabı formatında hazırlanmış olup pedagojik bir yöne sahiptir.

Bu eserin kaleme alınmasından evvel de Fatih, Uzun Hasan ve Ali Kuşçu’yu birbirine bağlayan bir hikayenin olduğunu söylemekte fayda var.

^{Fethiyye’nin Ali Kuşçu’nun El Yazısıyla Hazırlanmış Nüshası (Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu, 2733)}

Ama öncesinde kısa bir biyografik bilgi verelim. Ali Kuşçu, on beşinci yüzyılın başlarında Semerkant’ta doğmuş ve Timurluların Mâverâünnehir bölgesini yöneten Uluğ Bey’in (ö. 1449) himayesinde yetişmiş bir alim. Osmanlı topraklarından Semerkant coğrafyasına giden Kadızâde-i Rûmî’nin de (ö. 1440’tan sonra) öğrenciliğini yapan Ali Kuşçu, Uluğ Bey’in kurduğu Semerkant Rasathanesi ve Semerkant Medresesi’nde aktif rol oynadı. Uluğ Bey’in saltanat mücadelesi esnasında öldürülmesinin ardından en büyük dost ve hamisini kaybeden Ali Kuşçu, sonrasında bir süre inişli-çıkışlı bir dönem yaşadı. 1450’lerin sonunda Ebu Said Mirza Han (ö. 1469), taht mücadelesinde başarı sağlayarak Timurluların başına geçti ve başkent Herat’ta düzen sağladı. Kaynaklardan anladığımıza göre, bunun akabinde, Ali Kuşçu daha sık Herat’ta bulundu. Ebu Said Mirza Han’dan sonra başa geçen Hüseyin Baykara (ö. 1506) dönemine denk gelen 1470’lerin başında, memleketinden göç etmeye karar veren Ali Kuşçu, Tebriz dolaylarında Uzun Hasan ile görüştü. Fatih’le yaşadığı gerilimle ilişkili olarak Uzun Hasan tarafından Fatih’e elçi olarak gönderilen Ali Kuşçu, bu görevini yerine getirdikten sonra İstanbul’a temelli yerleşti.

Ali Kuşçu’nun Osmanlı topraklarındaki hayatı iki seneden az sürdü. Bu kısa süre zarfında Ayasofya ve Sahn-ı Semân Medreselerinde bulundu ve eserler yazıp öğrenciler yetiştirdi. Fatih’in Uzun Hasan’a karşı başlatacağı seferde sultana eşlik etti ve bu sefer esnasında tamamladığını anladığımız Arapça astronomi eseri Fethiyye’yi sultana ithaf etti.

Osmanlı ve İslam astronomi tarihinde önemli bir yeri olan Fethiyye, Batlamyusçu astronomiyi esas alan ve İslam bilim tarihinde hey’et olarak bilinen teorik astronomi türünde kaleme alınmış bir eserdir. Ali Kuşçu, eserin başında, Allah’ın yarattığı alemi tefekkür etmek noktasında hey’et ilminin değerine atıfta bulunur. Fethiyye, birisi giriş olmak üzere dört kısımdan oluşur. Giriş kısmı, bu disiplin için gerekli geometrik tanımlara yer verir. Birinci kısım, gök cisimlerinin hareketleri ve bunlarla ilişkili konuları ele alır. İkinci kısımsa bugün anladığımız şekliyle coğrafi bilgilerin yanı sıra yeryüzüne nispetle gök cisimlerinin hareketleri ve kıble tayini gibi pratik konuları işler. Son kısımsa gök cisimlerinin büyüklükleri ve uzaklıkları üzerinedir.

Felsefi ve bilimsel disiplinlere ilgili bir sultan olarak Fatih’e sunulan bu eser, onun şahsi merakını yansıtmakla kalmıyor, astronomi dahil olmak üzere teorik disiplinlere yönelik döneminde var olan entelektüel ortama da uygun düşüyor. Dahası, İslam tarihinde yöneticilerin alimleri desteklemelerinin yanı sıra yeni eserlerin yazılmasını teşvik etmelerinin de bir örneği konumunda. Ali Kuşçu’nun Fethiyye’si, her eserin kendine has bir hikayesi olduğunun, bu hikayeninse eserin yazıldığı koşullar ve bir şekilde irtibatlı olduğu isimler hakkında dikkat çekici detaylar sunabildiğinin bir göstergesi.