Batlamyus’tan İdrîsî’ye: Coğrafya İlminin Doğu’daki Yükselişi

Bilim tarihinde Avrupa’daki gelişmeler araştırılırken genellikle Antik Yunan mirasının yeniden keşfi ve Rönesans sonrasında yaşanan gelişmeler ele alınır. Ancak Avrupa henüz din-bilim çatışmalarıyla uğraşırken, İslam dünyasında Antik Yunan mirası korunuyor, inceleniyor ve geliştirilerek önemli bir bilimsel birikim ortaya konuluyordu. Bu gelişmelere verilebilecek en dikkat çekici örneklerden biri, coğrafya ilminin İslam dünyasında gösterdiği ilerlemedir.

Coğrafya bilim tarihinde diğer bilimlerden farklı olarak ilk yıllarda müstakil olarak karşımıza çıkmasa da insanlığa etkisi fazlasıyla tartışılan bir disiplin olmuştur. İnsanlığın ilk medeniyetlerden itibaren yaşadığı çevreyi, dünyayı ve ‘mavera’ diyebileceğimiz bildiği dünyanın ötesini merak etmiştir. Bilinen en eski coğrafya çalışmalarından biri Batlamyus’un yeryüzünü anlatan adı anlamına gelen geographia adlı eseridir.^【1】 Ayrıca Eratosthenes’in coğrafyaya dair eserler telif ettiği ve dünyanın çevresini hesaplamaya çalıştığı da bilinmektedir.

^{Temsili Görsel (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Orta Çağ Avrupası’nda coğrafya çalışmalarına baktığımızda Antik Yunan’daki iki önemli eser ile ilgili incelemeler karşımıza çıkar. Bu eserler birisi Strabon diğeri ise Batlamyus’a ait olan ikisi de aynı ismi taşıyan geographia eserleridir. Bu eserler İslam dünyasında da önemli bir yer edinen eserlerdir. Avrupa ile İslam medeniyeti arasındaki fark ise bu eserlerin İslam Medeniyetinde daha fazla yer edinmesi; kaynak olarak atıfların olması, şerhler ve düzenlemeler ile yeni eserler yazılmasıdır. Ayrıca tercüme hareketleri sırasında Grekçe’den Arapça’ya çevrilen eserler arasında Batlamyus’un geographia eserinin de yer alması da önemli bir örnektir. İslam Medeniyetinde tüm bunlar yaşanırken Avrupa’da coğrafya adına bu denli büyük çalışmalar görülmemektedir. Ancak coğrafi keşifler ile yeryüzüne dair çalışmalar yapılmaya başlandığı görülmektedir. Coğrafi keşiflere kadar Hristiyan Avrupa’da coğrafyaya dair pratiğe ve bilimsel bilgiden ziyade, mitolojik, kozmolojik ögelere rastlanmaktadır. XV. Yüzyıla kadar coğrafya adına eski çağdan kalan bazı yazılarla, yakın dönemlerde yaşamış seyyahların çalışmaları bulunuyordu. Batlamyus’un geographia eseri ise ancak 1406’da Grekçe’den Latince’ye çevrilmiştir.^【2】

Orta Çağ’a gelindiğinde bilim Doğu-Batı ekseninde şekillenmekten ziyade daha çok Doğu merkezli bir yapı etrafında gelişim gösteriyordu. Buna hiç şüphesiz İslam dininin temelinde yer alan ilim, bilmek, üretmek vb. öğretilerin etkisi de vardı. İslam dininin gün geçtikçe yayılması, Müslümanlar tarafından fethedilen topraklarda ilim, ihya ve imar faaliyetlerine önem verilmesi de büyük rol oynuyordu. Özellikle Halife Memun döneminde Bağdat şehrinde kurulan Beytü’l-Hikme’de yapılan çalışmalar ve oluşturulan anlayış ile İslam dünyasında bilimsel faaliyetler kurumsal bir yapı etrafında şekillenmeye başladı. Bu yıllarda Halife Memun’un sarayına Hint bir bilim heyetinin beraberinde Sanskritçe astronomi eserleri ile gelmesi, coğrafyanın da İslam dünyasında müstakil bir disiplin olmasının temellerini oluşturdu.

Astronominin alt bir disiplini mahiyetindeki coğrafya ilmi, namaz vakitlerinin tayini, yer şekilleri, şehir ve bölge bilgilerinin yanı sıra zamanla, kozmografya, mitolojik olayların anlatıldığı eserleri de himayesine alan müstakil bir disiplin haline geldi.^【3】Özellikle Şerif el-İdrîsî’nin sistematik bir biçimde dünyayı bölümlere ayırarak oluşturduğu dünya tasviri ‘yedi iklim’ fikri,  İslam coğrafyacılığının ulaştığı ilmî seviyeyi ortaya koyan önemli örneklerden biri olmuştur.

İslam coğrafyacılığı, genel olarak Şûretü'l-Arz, Kitâbü'l-Büldân ve Mesâlik ve Memâlik olmak üzere üç ana gelenek etrafında şekillenmiştir. İlk grup haritalara dayalı kapsamlı coğrafi tasvirler sunarken, ikinci grup şehir ve ülkeleri edebî bir üslupla ele almış, üçüncü grup ise ulaşım ağları, ticaret yolları ve mesafeler üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu eserler, İslam dünyasında coğrafya ilminin hem teorik hem de pratik yönlerini geliştiren temel kaynaklar arasında yer almıştır.

İslam coğrafya literatüründe, coğrafya, zooloji ve kozmografyayı bir araya getiren Acâibü'l-Mahlûkât türü eserler de önemli bir yer tutmuştur. M.Ö. 5.yüzyılda Heredotus’ta ‘canavar ırklar’ şeklindeki kavram ile bu kavram aynı mahiyettedir. Zekeriya el-Kazvînî'nin Acâibü'l-Mahlûkât’ı ile İbn el-Verdî'nin Harîdatü'l-Acâib adlı eserleri bu geleneğin en bilinen örnekleri arasında yer almaktadır. Yer yer efsanevi unsurlar içeren bu eserler, Osmanlı döneminde de ilgi görmüş ve çeşitli tercümeleri yapılmıştır. Bunun yanında coğrafi yer adlarını konu alan alfabetik eserler de kaleme alınmıştır.

İslam dünyasında coğrafya ilmi bağımsız ve sistematik bir disiplin hâline gelirken, Orta Çağ Avrupa'sında coğrafi çalışmalar daha çok seyahatnameler, kozmolojik metinler ve klasik kaynakların yorumlanması etrafında gelişmiştir. Bu noktada Avrupa’da Sicilya Kralı II.Roger’ın himayesinde yürütülen bir çalışmada ortaya konulan harita yine İslam dünyasına yedi iklim anlayışını kazandıran Şerif el-İdrîsî’nin öncülüğünde yapılan bir çalışmadır. Bu harita gümüş bir disk üzerine işlenmiş dönemin bilinen dünyasını en iyi şekilde anlatan haritalardandır. Bu noktada müstakil olarak coğrafya çalışmalarının, Doğu medeniyetinin kalbinde yetişen Müslüman coğrafyacıların katkılarıyla şekillendiği görülmektedir. Nitekim İdrîsî, Antik Yunan’dan daha kapsamlı bir biçimde harita hazırlamıştır. Bu haritayı detaylı bir şekilde açıklayan rehber bir eser olarak kitap da telif etmiştir. Ayrıca dünyayı yedi iklime ayırmasının yanı sıra, yedi iklimi yaklaşık 25 dar iklime bölerek de Batı dünyasından daha özgün bir dünya kavramı ortaya koymuştur. Bu iklimleri de “örfî iklim” ve “hakikî iklim” olarak ikiye ayırmış; böylece coğrafi tasnifi hem teorik hem de pratik bir çerçevede ele almıştır.

Orta Çağ'da İslam dünyası, coğrafya ilmini astronomi ve matematik gibi disiplinlerle ilişkilendirerek sistematik bir bilgi alanına dönüştürmeyi başarmıştır. Avrupa’da bu dönemde daha çok kozmolojik çalışmalar ağırlık göstermiştir.

Antik dönem mirası tercüme faaliyetleriyle devralınmış; gözlem, seyahat ve bilimsel üretimle geliştirilerek zengin bir coğrafya literatürü oluşturulmuştur. Böylece İslam dünyası geçmiş birikimi kendi bilgileri ile harmanlayarak daha özgün çalışmalar çıkarmışken, Avrupa, bu dönemde hem İslam medeniyetindeki hem de diğer medeniyetlerdeki bilgi birikiminden daha taklitçi bir anlayışla yararlanmıştır.

İslam medeniyetindeki bu birikim, Endülüs ve Sicilya üzerinden Avrupa’ya aktarılmış; Avrupa coğrafyacılığının gelişiminde ve yeni kıtanın keşfinde bilimsel altyapının oluşmasında belirleyici bir rol oynamıştır.