Iran

İran, Batı Asya’da yer alan ve tarihi, kültürel, siyasi ve ekonomik açıdan bölgenin en önemli ülkelerinden biri olan bir devlettir. Resmi adı İran İslam Cumhuriyeti olan ülke, yaklaşık 89,5 milyonluk nüfusuyla Ortadoğu’nun en kalabalık ülkelerinden biridir. Yüzölçümü 1.648.000 km² olan İran, doğuda Afganistan ve Pakistan, batıda Irak ve Türkiye, kuzeyde Ermenistan, Azerbaycan ve Türkmenistan ile kara sınırına sahiptir. Ayrıca, Hazar Denizi, Basra Körfezi ve Umman Denizi’ne kıyıları bulunmaktadır.

^{İran İslam Cumhuriyeti Bayrağı (The World Factbook 2024. Washington, DC: Central Intelligence Agency, 2024.} https://www.cia.gov/⁾

İran, çeşitli etnik grupların bir arada yaşadığı çok kültürlü bir yapıya sahiptir. Ülkede Farslar ve Azerbaycan Türkleri en büyük nüfus gruplarını oluştururken Türkmenler, Kaşgay Türkleri, Afşarlar, Halaçlar, Kürtler, Lorlar, Araplar ve Beluciler de önemli etnik gruplar arasındadır. Resmi dili Farsça olan ülkede, Türkçe’nin farklı lehçeleri ile Kürtçe, Arapça ve Beluci dilleri de konuşulmaktadır.

İran Riyali ülkenin resmi para birimidir.

İran, 1 Nisan 1979’da İran İslam Cumhuriyeti olarak ilan edilmiştir. Ülkenin yönetim yapısı, Anayasa çerçevesinde dini liderin (Devrim Rehberi) geniş yetkilere sahip olduğu teokratik bir sistemdir. Cumhurbaşkanı, dört yılda bir halk tarafından seçilir ancak ülkenin en yüksek otoritesi Dini Lider Ayetullah Seyid Ali Hamaney’dir. Yürütme, yasama ve yargı yetkileri Devrim Rehberi’nin denetimi altında işler. İran’ın mevcut Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Dışişleri Bakanı ise Abbas Irakçi’dir.

İran; siyasi, ekonomik ve askeri açıdan bölgesel ve küresel siyasette önemli bir rol oynayan ülkelerden biridir. Ülke, zengin petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip olması nedeniyle dünya enerji piyasalarında kritik bir konumda yer almaktadır. Ancak uluslararası yaptırımlar, iç ekonomik sorunlar ve dış politikadaki gerilimler nedeniyle ekonomik dengeler değişkenlik göstermektedir. İran’ın, Çin ve Rusya ile ekonomik ve siyasi ilişkilerini derinleştirme politikası sürerken uluslararası toplum ile nükleer programı konusunda yaşadığı anlaşmazlıklar dış politikasının temel konularından biri olmaya devam etmektedir.

İran toprakları, M.Ö. 4000’lerden itibaren çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. İlk devletleşme süreci Elam Uygarlığı ile başlamış olup Elamlılar Mezopotamya ile etkileşim hâlinde bir kültür geliştirmiştir. Elamlıların ardından bölge, Medler ve Persler gibi Hint-Avrupa kökenli toplulukların kontrolüne girmiştir.

Medler, M.Ö. 7. yüzyılda Asur İmparatorluğu’na karşı bağımsızlık kazanmış ve M.Ö. 625’te Keyaksar yönetiminde güçlü bir devlet hâline gelmiştir. Ancak Medler’in hâkimiyeti uzun sürmemiş, M.Ö. 550’de Büyük Kiros (II. Kiros) önderliğindeki Persler, Medleri yenerek Ahameniş İmparatorluğu’nu kurmuşlardır.

Büyük Kiros, Persleri örgütleyerek güçlü bir yönetim oluşturmuş ve Babil’i fethederek Yahudilere özgürlük tanımıştır. Onun yönetimi altında, Mezopotamya, Anadolu, Orta Asya ve Mısır’a kadar genişleyen bir imparatorluk kurulmuştur.

Ahamenişler, satraplık sistemi ile bölgeyi yönetmiş, Kraliyet Yolu gibi ticaret ağlarını güçlendirmiştir. I. Darius (M.Ö. 522-486) döneminde, Persepolis şehri imparatorluğun başkenti hâline getirilmiş ve yönetim daha kurumsal bir yapıya bürünmüştür.

Ancak M.Ö. 330’da Büyük İskender, Ahamenişleri yenerek Pers topraklarını ele geçirmiştir. Onun ölümünden sonra, İran toprakları Seleukos Krallığı’nın kontrolüne girmiştir.

Seleukosların zayıflamasıyla birlikte, İskit kökenli Partlar, İran’ın kontrolünü ele almışlardır. Arsakes Hanedanı, özellikle Roma İmparatorluğu ile rekabet ederek güçlü bir devlet kurmuştur. I. Mihridates (M.Ö. 171-138) döneminde Partlar, Mezopotamya’yı ele geçirerek bölgenin hâkim gücü olmuşlardır.

Partlar, Helenistik kültür ile İran geleneklerini birleştirmiştir. Ancak merkezi otoritenin zayıflaması, yerel isyanların artmasına neden olmuş ve bu durum Sasani İmparatorluğu’nun yükselişine zemin hazırlamıştır.

I. Ardeşir, Partları yenerek 224 yılında Sasani İmparatorluğu’nu kurmuş ve Zerdüştlüğü devletin resmi dini hâline getirmiştir. Sasani yönetimi, Roma ve Bizans ile sürekli savaş hâlinde olmuş ve özellikle I. Şapur (MS 241-272) döneminde Roma İmparatoru Valerian’ı esir alarak büyük bir güç gösterisi yapmıştır.

Sasani Devleti, merkeziyetçi bir yönetim anlayışı geliştirmiş ve İran’da Zerdüşt rahip sınıfı büyük bir siyasi güce sahip olmuştur. I. Hüsrev (531-579) döneminde Sasani İmparatorluğu, bilim, sanat ve hukuk alanında büyük gelişmeler kaydetmiştir.

Ancak 7. yüzyılda, Arap fetihleri karşısında Sasani ordusu zayıflamış, 651 yılında son Sasani hükümdarı II. Yezdicerd’in ölümüyle imparatorluk tamamen yıkılmıştır.

İran, 651’de Müslüman Araplar tarafından fethedilmiş ve Emevîler (661-750) ve Abbâsîler (750-1258) dönemlerinde İslam kültürüne entegre olmuştur. Ancak İran, İslam dünyasında özgün bir kimlik oluşturmuş ve özellikle Şiilik bu dönemde yayılmaya başlamıştır.

9. ve 10. yüzyıllarda, İran’da yerel hanedanlar ortaya çıkmıştır:

• Tahirîler (821-873): Horasan’da bağımsız bir yönetim kurmuşlardır.
• Saffârîler (867-903): Doğu İran’da egemen olmuşlardır.
• Büveyhîler (932-1055): Abbâsî Halifeliği üzerinde büyük etki sahibi olmuşlardır.

11. yüzyılda, Büyük Selçuklu Devleti (1040-1194) İran’a hâkim olmuş ve Nizamülmülk’ün yönetiminde devlet teşkilatı güçlenmiştir. Ancak Haçlı Seferleri ve Moğol istilası, Selçukluları zayıflatmıştır.

1258’de Moğollar, Abbâsî Halifeliği’ni yıkarak İran’ı İlhanlılar’ın kontrolüne sokmuştur. Hülagu Han yönetimindeki Moğollar, İran’da büyük tahribata yol açmıştır. 14. yüzyılda ise Timur İmparatorluğu (1370-1507) İran’ı fethetmiş ve Timur, bölgeyi sert yönetimiyle kontrol altına almıştır.

1501’de Şah İsmail, Safevîler Devleti’ni kurarak Şiiliği İran’ın resmî mezhebi ilan etmiştir. Osmanlılarla yapılan Çaldıran Savaşı (1514) Safevîlerin batıdaki ilerlemesini durdurmuştur. Şah Abbas (1588-1629) döneminde Safevîler, altın çağlarını yaşamış ve İsfahan büyük bir kültürel merkez hâline gelmiştir.

Ancak 18. yüzyılda Afgan isyanları ve iç çekişmeler nedeniyle Safevîler zayıflamış, Nadir Şah (1736-1747) tarafından tahttan indirilmişlerdir.

1794’te Ağa Muhammed Han, Kaçar Hanedanı’nı kurarak İran’da yeniden merkezi bir yönetim sağlamıştır. Ancak Kaçarlar dönemi, Rusya ve İngiltere’nin nüfuz mücadelesi ile geçmiştir. 19. yüzyılda İran, Ruslarla yapılan savaşlar sonucunda Kafkasya’daki topraklarını kaybetmiştir.

1925’te Rıza Şah Pehlevi, Kaçarları devirerek modernleşme reformlarını başlatmıştır. 1935’te ülkenin adı resmen İran olarak değiştirilmiştir. 1951’de Başbakan Muhammed Musaddık, petrolü millileştirmiş ancak 1953’te Batı destekli bir darbeyle görevden alınmıştır.

1979’da Ayetullah Humeyni önderliğinde gerçekleşen devrim ile İran İslam Cumhuriyeti kurulmuş ve monarşi sona ermiştir. İran-Irak Savaşı (1980-1988) ülkeye büyük zarar vermiştir.

Ali Hamaney (1989-) liderliğinde, İran teokratik bir yönetim yapısını sürdürmüştür. 2024’te İbrahim Reisi’nin ölümü sonrasında yapılan seçimlerde Mesud Pezeşkiyan İran’ın yeni cumhurbaşkanı olmuştur. İran, günümüzde ekonomik yaptırımlar, bölgesel çatışmalar ve uluslararası baskılarla karşı karşıya kalmaya devam etmektedir.

İran, Orta Doğu’da yer alan ve Asya’nın güneybatısında bulunan bir ülkedir. 32° kuzey enlemi ve 53° doğu boylamı arasında konumlanmıştır. Güneyinde Basra Körfezi ve Umman Denizi, kuzeyinde Hazar Denizi, batısında Irak ve Türkiye, doğusunda ise Afganistan ve Pakistan ile çevrilidir.

^{İran Haritası (The World Factbook 2024. Washington, DC: Central Intelligence Agency, 2024.} https://www.cia.gov/⁾

Toplam yüzölçümü 1.648.195 km²'dir. Yüzölçümü açısından İran, Alaska'dan biraz küçük bir alanı kaplamaktadır.

İran’ın kara sınırları toplam 5.894 km uzunluğundadır. Komşu ülkelerle sınır uzunlukları şu şekildedir:

• Afganistan: 921 km
• Ermenistan: 44 km
• Azerbaycan: 689 km
• Irak: 1.599 km
• Pakistan: 959 km
• Türkiye: 534 km
• Türkmenistan: 1.148 km

İran, 2.440 km uzunluğunda bir sahil şeridine sahiptir ve bu kıyılar hem Basra Körfezi ve Umman Denizi’ne hem de kuzeyde Hazar Denizi’ne açılmaktadır.

İran, dağlık ve engebeli bir araziye sahiptir. Ülkenin büyük kısmı yüksek platolar ve dağlık alanlardan oluşurken, kıyı şeritleri dar ve düzensizdir.

Başlıca coğrafi bölgeler şunlardır:

1. Zagros Dağları: İran’ın batısını baştan sona kat eden bu dağlar, Türkiye ve Irak sınırına paralel uzanmaktadır. Ülkenin en uzun ve en geniş dağ silsilesidir.
2. Elburz Dağları: Hazar Denizi’nin güneyinde yer alan ve İran’ın kuzeyini çevreleyen dağlık bölgedir. Kuh-e Damavand (5.625 m), İran’ın ve Orta Doğu’nun en yüksek noktasıdır.
3. İran Platosu: Ülkenin iç kesimlerinde bulunan geniş ve kurak bir bölgedir. Büyük çöller ve düzlükler bu bölgede yer almaktadır.
4. Hazar Denizi Kıyı Şeridi: Nemli ve yeşil bir bölge olup İran’ın diğer bölgelerinden farklı bir iklime sahiptir.
5. Basra Körfezi ve Umman Denizi Kıyıları: Bu bölge alçak ve sıcak bir yapıya sahiptir.

İran’ın arazi yapısı oldukça dağlık ve engebelidir. Ortalama yükselti 1.305 m olup ülkenin en alçak noktası -28 m ile Hazar Denizi, en yüksek noktası ise 5.625 m ile Kuh-e Damavand Dağı’dır.

• En yüksek nokta: Kuh-e Damavand (5.625 m)
• En düşük nokta: Hazar Denizi (-28 m)

İran’da çölleşme ve kuraklık büyük bir sorundur. Ülkenin doğu ve iç kesimlerinde iki büyük çöl bulunmaktadır:

• Kebir Çölü (Deşt-e Kavir, Büyük Tuz Çölü): Tuz bataklıkları ile kaplı olan ve İran Platosu’nun büyük bir kısmını oluşturan geniş bir çöldür.
• Lut Çölü (Deşt-e Lut): Dünyanın en sıcak bölgelerinden biri olup NASA ölçümlerine göre yüzey sıcaklığı 70°C’yi aşabilmektedir.

İran’da büyük nehirler azdır ve genellikle denize ulaşmadan kurumaktadır. Ancak bölgedeki en önemli nehirlerden bazıları şunlardır:

• Helmand Nehri: Afganistan’dan doğarak İran’a akar.
• Karun Nehri: İran’ın en uzun nehridir ve Basra Körfezi’ne ulaşan nadir akarsulardan biridir.
• Zayandeh Nehri: İran’ın iç bölgelerindeki önemli su kaynaklarından biridir, ancak son yıllarda su seviyesi ciddi şekilde azalmıştır.

Büyük Göller:

• Hazar Denizi: Dünyanın en büyük tuzlu su gölüdür ve İran’ın kuzey sınırını oluşturur.
• Urmia Gölü: Son yıllarda büyük ölçüde kurumuştur.
• Namak Gölü: Tuz gölü olup kurak dönemlerde tamamen kuruyabilmektedir.

İran, zengin doğal kaynaklara sahip bir ülkedir. En önemli kaynaklar şunlardır:

• Petrol ve doğal gaz: İran, dünyanın en büyük doğal gaz rezervlerinden birine sahiptir ve petrol üretiminde önemli bir konumdadır.
• Madenler: İran’da bakır, demir, krom, kurşun ve çinko gibi madenler bol miktarda bulunmaktadır.
• Tarımsal Ürünler: İran’ın yüzde 30,1’i tarım arazisi olarak kullanılmaktadır ve bu alanlarda özellikle buğday, arpa, pirinç, narenciye ve fıstık üretimi öne çıkmaktadır.

İran, çoğunlukla kurak ve yarı kurak iklime sahip bir ülkedir. Ancak coğrafi çeşitliliği nedeniyle bölgeden bölgeye değişen iklim koşulları görülmektedir. Ülkenin kuzey kıyıları, iç bölgeleri, dağlık alanları ve güney kıyıları arasında önemli sıcaklık ve yağış farkları bulunmaktadır.

İran’ın iklimi dört ana bölgeye ayrılabilir:

1. Kurak ve Yarı Kurak İklim (İç Bölgeler ve Çöller)
2. Nemli Subtropikal İklim (Hazar Denizi Kıyıları)
3. Soğuk Dağ İklimi (Elburz ve Zagros Dağları)
4. Sıcak ve Nemli İklim (Basra Körfezi ve Umman Denizi Kıyıları)

^{Elburz Dağları (The World Factbook 2024. Washington, DC: Central Intelligence Agency, 2024.} https://www.cia.gov/⁾

İran’ın iklimi nedeniyle bazı bölgelerde doğal afetler sıkça yaşanmaktadır:

• Kuraklık: İç bölgelerde düşük yağış miktarı nedeniyle kuraklık yaygındır.
• Sel ve taşkınlar: Hazar Denizi kıyılarında aşırı yağış dönemlerinde sel baskınları görülebilir.
• Kum ve toz fırtınaları: Çöl bölgelerinde yaygın olarak meydana gelir.
• Depremler: İran, tektonik olarak aktif bir bölgede yer aldığı için sık sık büyük depremler yaşanmaktadır.

İran, 2024 yılı itibarıyla 88,38 milyonluk bir nüfusa sahiptir. Ülkenin nüfus dağılımı cinsiyete göre incelendiğinde, 44,79 milyon erkek ve 43,59 milyon kadın olduğu görülmektedir. Nüfus büyüme oranı %0,88 olup dünya genelinde 104. sırada yer almaktadır. İran’da şehirleşme oranı %77,3 olup, yıllık kentleşme oranı %1,32’dir.

İran, çok etnikli bir nüfus yapısına sahiptir. Ülkede Farslar ve Azerbaycan Türkleri çoğunluğu oluştururken, Türkmenler, Kaşgay Türkleri, Afşarlar, Halaçlar, Kürtler, Lorlar, Araplar ve Beluciler diğer önemli etnik gruplar arasında yer almaktadır. Resmi dil Farsça olup Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Kürtçe, Arapça, Beluci dilleri de konuşulan diller arasındadır.

İran nüfusunun yaş yapısı şu şekildedir:

• 0-14 yaş arası: %23,3 (10,5 milyon erkek, 10 milyon kadın)
• 15-64 yaş arası: %69,8 (31,4 milyon erkek, 30,2 milyon kadın)
• 65 yaş ve üzeri: %7 (2,8 milyon erkek, 3,2 milyon kadın)

İran’ın ortalama yaşam süresi toplamda 75,6 yıl olup, erkeklerde 74,3 yıl, kadınlarda 77,1 yıldır. Ortalama yaş 33,8 yıl olup erkeklerde 33,6, kadınlarda 34,1 olarak hesaplanmıştır.

• Doğum oranı: 1.000 kişi başına 14,3 doğum
• Ölüm oranı: 1.000 kişi başına 5,3 ölüm
• Toplam doğurganlık oranı: Kadın başına 1,91 çocuk
• Bebek ölüm oranı: 1.000 canlı doğumda 14,3 ölüm

İran, mülteciler açısından önemli bir ülke olup özellikle Afganistan ve Irak’tan gelen büyük mülteci gruplarına ev sahipliği yapmaktadır. 2022 yılı itibarıyla ülkede 750.000 Afgan mülteci kart sahibi ve 500.000 kadar belgesiz Afgan göçmen bulunmaktadır. Ayrıca 12.000 Iraklı mülteci de ülkede yaşamaktadır. İran’ın net göç oranı -0,3 olup göç veren bir ülke konumundadır.

İran’da nüfus coğrafi dağılım açısından batı ve kuzey bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Zagros ve Elburz Dağları’nın konumu nüfusun batı ve kuzeybatıda toplanmasına neden olurken Doğu ve Orta İran’daki çöl bölgeleri (Deşt-e Kavir ve Deşt-e Lut) seyrek nüfusludur.

Ülkenin en büyük şehirleri ve nüfusları (2023 verileri):

• Tahran (Başkent): 9,5 milyon
• Meşhed: 3,36 milyon
• İsfahan: 2,25 milyon
• Şiraz: 1,72 milyon
• Tebriz: 1,66 milyon
• Karaj: 1,59 milyon

• Okuryazarlık oranı: %88,7 (erkeklerde %92,4, kadınlarda %88,7)
• Okulda kalma süresi (ilkokuldan üniversiteye kadar): 15 yıl
• Eğitim harcamaları: GSYİH’nin %3,6’sı
• Sağlık harcamaları: GSYİH’nin %5,3’ü
• Doktor yoğunluğu: 1.000 kişi başına 1,58 doktor
• Hastane yatak yoğunluğu: 1.000 kişi başına 1,6 yatak

İran, hızlı kentleşme, değişen demografik yapılar ve etnik çeşitlilik açısından önemli bir toplumsal yapıya sahiptir. Nüfusun büyük bir kısmı gençlerden oluşsa da doğurganlık oranlarının azalması ve yaşlı nüfus oranının yükselmesi, ilerleyen yıllarda ülkenin demografik yapısında değişimlere yol açabilecek unsurlar arasında değerlendirilmektedir.

İran, coğrafi konumu, enerji kaynakları ve siyasi yapısı nedeniyle uluslararası ilişkilerde önemli bir aktör olarak öne çıkmaktadır. 1979 İran İslam Devrimi sonrası ülke, Batı ile ilişkilerinde ciddi gerilimler yaşamış ve özellikle ABD ile diplomatik bağları kopmuştur. İran, ABD ve Avrupa Birliği (AB) tarafından nükleer faaliyetleri, terörle ilişkileri ve insan hakları ihlalleri nedeniyle yaptırımlara maruz bırakılmıştır.

İran’ın Batı ile ilişkileri 1979’daki ABD Büyükelçiliği Baskını ile kopma noktasına gelmiştir. 1980’de diplomatik ilişkiler kesilmiş, İran ise 1984’ten itibaren ABD tarafından "terörü destekleyen devlet" olarak nitelendirilmiştir. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlandırmasına karşılık ekonomik yaptırımları hafifletmeyi amaçlamışsa da ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulaması ilişkileri tekrar kötüleştirmiştir. 2023 itibarıyla AB ve İngiltere de İran’a yönelik silah ve füze ambargolarını sürdürme kararı almıştır.

İran, ABD yaptırımlarına karşı Çin ve Rusya ile ekonomik ve siyasi işbirliğini artırma stratejisini benimsemiştir. Çin, İran’ın en büyük ticaret ortağı olup petrol ithalatında önemli bir paya sahiptir. Rusya ise askeri ve nükleer teknoloji alanlarında İran ile işbirliği yapmaktadır. İran, bu iki ülke ile savunma, enerji ve altyapı projelerinde ortak hareket etmektedir.

İran’ın bölgesel politikası, komşu ülkelerle karmaşık ve zaman zaman gerilimli ilişkiler içermektedir.

• Türkiye ile İran arasında 560 km’lik sabit bir sınır bulunmakta ve iki ülke uzun süredir içişlerine karışmama ve iyi komşuluk ilkesi temelinde ilişkilerini sürdürmektedir. 2014 yılında kurulan Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi, iki ülke arasındaki iş birliğini kurumsal bir çerçeveye oturtmuştur. Türkiye ve İran, ekonomi, güvenlik, enerji ve bölgesel gelişmeler konusunda ortak çalışmalar yürütmekte olup zaman zaman rekabet de içeren bir ilişkiye sahiptir. İran eski Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin 24 Ocak 2024’te Türkiye ziyareti sırasında iki ülke arasında 10 anlaşma imzalanmış ve toplamda 50 anlaşmaya ulaşılmıştır.

• İran, Irak ile 1.599 km uzunluğunda bir sınırı paylaşmaktadır. 1980-1988 yılları arasında İran-Irak Savaşı nedeniyle iki ülke ilişkileri büyük zarar görmüş olsa da Saddam Hüseyin’in devrilmesi sonrası İran, Irak'taki Şii gruplarla güçlü bağlar geliştirmiştir.

• İran, Basra Körfezi bölgesinde Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) gibi ülkelerle zaman zaman gerginlikler yaşamaktadır. Stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı üzerinden dünya petrol ticaretinin önemli bir kısmı gerçekleştirildiğinden, bölgedeki askeri ve diplomatik gelişmeler uluslararası ekonomi ve güvenlik açısından büyük önem taşımaktadır.

^{Bölgede İran'ın konumu (The World Factbook 2024. Washington, DC: Central Intelligence Agency, 2024.} https://www.cia.gov/⁾

İran, çeşitli uluslararası kuruluşlara üyedir ve özellikle ekonomik ve güvenlik alanlarında bölgesel işbirliklerine katılmaktadır. İran’ın üyesi olduğu önemli uluslararası kuruluşlar şunlardır:

• Birleşmiş Milletler (BM)
• İslam İşbirliği Teşkilatı (OIC)
• Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC)
• Şanghay İşbirliği Örgütü (SCO - gözlemci ülke olarak)
• Ekonomik İşbirliği Örgütü (ECO)
• G-77, G-15, G-24 gibi ekonomik ve kalkınma grupları

<span