Yayla Şenlikleri

Türk kültür tarihinde yaylacılık, kökenleri Orta Asya bozkır kültürüne dayanan ve "yaylak-kışlak" sistemi üzerine kurulan kadim bir yaşam tarzıdır. Konargöçer bir hayat süren toplumların, ekonomik faaliyetlerinin temelini oluşturan hayvancılığı sürdürebilmek için yaz aylarında otlakların gür ve suların bol olduğu yüksek rakımlı "yaylak"lara, kış aylarında ise iklimin daha ılıman olduğu korunaklı "kışlak"lara göç etmesi bu sistemin temelini oluşturur. Türkistan coğrafyasından Anadolu’ya yapılan göçler neticesinde bu konargöçer kültür, başta Oğuzların Çepni boyu olmak üzere çeşitli Türkmen grupları tarafından Anadolu'nun dağlık bölgelerine, özellikle de Karadeniz yöresine taşınmıştır. Zamanla yerleşik tarım hayatı ile hayvancılığın iç içe geçtiği bir "yarı yerleşik pastoralizm" (veya yöresel adıyla cenik-yaylak yaşamı) formuna dönüşen bu sistem, beraberinde zengin bir sosyo-kültürel yapı ve şenlik geleneği doğurmuştur.

^Yayla ( Sakarya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü )

Yayla göçü, genellikle ilkbahar aylarında karların erimesi ve doğanın canlanmasıyla başlar. Giresun yöresinde, göç zamanının belirlenmesinde "çiğdem" çiçeğinin açması gibi doğa olayları referans alınır; ilkbaharda açan çiğdem yaylaya gidiş (var git), sonbaharda açan çiğdem ise dönüş (dön gel) mesajı olarak algılanır. Zamanından önce veya sonra yapılan göçlerin, kırağı (don) yemiş otların hayvanları zehirlemesi gibi tehlikeler barındırdığına inanılır. Göç hazırlıkları kapsamında, sürülerdeki hayvanların karışmasını önlemek amacıyla boyama (damgalama) işlemi yapılır. Sürünün yönlendirilmesi ve kontrolü için iri cüsseli koçlara "çan, zil veya kelek" gibi ses çıkaran aletler takılır ve hayvanlar el örgüsü renkli püsküllerle süslenir. Çamlıhemşin yöresinde de benzer şekilde göç günü köyün ihtiyar heyeti tarafından belirlenir ve yayladaki otlaklardan herkesin eşit faydalanabilmesi için tüm köy halkı, hayvanlarıyla birlikte aynı anda göçe başlar. Rize-Çamlıhemşin göçlerinde kafile önce "mezere" adı verilen ara yerleşim biriminde 1-1,5 ay konaklar, ardından esas yaylaya, bazen de ikinci bir yüksek yaylaya doğru kademeli bir yolculuk gerçekleştirir.

Göçler geçmişte yaya olarak ve belirli güzergâhlar üzerinden yapılırdı. Giresun'da "düşün" veya "düşün atma" denilen, su başlarında veya han, kahvehane gibi bilindik duraklarda molalar verilirdi. Çamlıhemşin göçlerinde ise yol boyunca tulum eşliğinde türküler söylenir, konaklama yerlerinde atma türküler eşliğinde horonlar oynanırdı.

Yayla kültürü içerisinde şenlikler (toy, şölen), toplumun bir araya geldiği, kültürel belleğin tazelendiği ve dayanışmanın pekiştirildiği en önemli etkinliklerdir. Eski Türklerde devlet işlerinin de görüşüldüğü "toy" ve "şölen" gelenekleri, Anadolu'da zamanla daha çok tarım ve hayvancılık döngüsüne bağlı birer kutlamaya dönüşmüştür. Çamlıhemşin yöresinde en bilinen etkinliklerden biri Ağustos ayında düzenlenen "Vartevor" (çiçek yortusu) şenlikleridir. Gurbette çalışanların ve köylülerin yaylada buluştuğu bu şenliklerde büyük ziyafetler verilir, tulum eşliğinde "çardak" (tabanı ahşap, çevresi kapalı ortak alan) veya yayla düzlüklerinde gece geç saatlere kadar horonlar oynanır. Gelinler için özel kıyafetlerin giyildiği şenlikte boğa güreşleri de düzenlenir. Ağustos sonu veya Eylül başında ise kışlık ot ihtiyacının karşılandığı "Hodoç" (ot biçme) şenlikleri yapılır; gündüzleri ot biçilirken akşamları horon ve türkülerle eğlenilir.

Giresun yöresinde ise "Otçu Göçü" bu şenliklerin temelini oluşturur. Tarım arazilerindeki otların kazılmasının ardından Temmuz ayında yapılan bu toplu çıkışlar, zamanla yerleşik halkın yayladakilerle buluşup hasret giderdiği, kemençe ve türküler eşliğinde kutlanan programlı yayla şenliklerine evrilmiştir. Bu şenliklerde, sadece eğlence amacı güdülmez; aynı zamanda atma türküler yoluyla toplumsal yaşamdaki hataların müstehcenliğe ve hakarete kaçmadan eleştirildiği (toplumsal kontrol işlevi) geleneksel uygulamalar da yer alırdı.

^{Yayla Şenlikleri (}Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü⁾

Sanayileşme, kentleşme ve teknolojik gelişmeler, geleneksel yaylacılık ve şenlik kültüründe derin biçimsel ve işlevsel dönüşümlere yol açmıştır. Her iki bölgede de yaşanan en büyük değişim nedenlerinden biri ekonominin hayvancılıktan farklı tarım kollarını ve ücretli işçiliğe kaymasıdır. Çamlıhemşin'de 1960'lı yıllardan itibaren çay tarımının yaygınlaşması, mısır gibi ürünlerin ekimini ve bunlarla beslenen hayvanların sayısını hızla düşürmüş, dolayısıyla yaylacılığın temel ekonomik gerekçesi ortadan kalkmıştır. Giresun'da da benzer şekilde, hayvancılığın azalması ve fındık tarımı ile kentlere yönelik eğitim/iş göçleri nedeniyle kırsal nüfus ciddi oranda azalmıştır. Kitle iletişim ve ulaşım araçlarındaki gelişmeler, yayla göçünün formunu tamamen değiştirmiştir. 1950'lerden sonra yapılan karayolları sayesinde günlerce süren toplu yaya göçleri yerini bireysel araç yolculuklarına bırakmıştır. İsteyen herkesin istediği zaman yaylaya çıkabilmesi, eski göç yollarındaki toplu türkü söyleme ve horon oynama ritüellerini yok etmiştir.

Ayrıca elektrik, televizyon ve internetin yayla evlerine girmesi sosyal hayatı etkilemiştir. Gündüz işlerini bitiren insanların akşamları bir araya gelerek sabahlara kadar horon oynadığı "hayat" bölümleri, yerini insanların evlerinde televizyon izlediği daha kapalı bir sosyal yapıya bırakmıştır. Mimari alanda ise derme çatma ahşap ve taş evler, betonarme ve hazır ahşap levhalardan yapılan çok odalı kalıcı konutlara dönüşmüştür.

Bunun bir sonucu olarak, ekonomik bir ihtiyaç (hayvancılık) olarak doğan yaylacılık, günümüzde büyük oranda rekreasyon, dinlenme ve turizm (sayfiye) amaçlı bir faaliyete dönüşmüştür. Yayla şenlikleri de kendi iç kapalı toplumsal yapısından sıyrılarak, kültür endüstrisi bağlamında yerli ve yabancı turistlerin katıldığı, basının ilgi gösterdiği ve ticari alışverişin (panayır/pazar) ön plana çıktığı modern festivaller halini almıştır. Horon ve müzik icraları eski katı disiplinini ve kurallarını (örneğin kadın ve erkeklerin ayrı horon oynaması kuralı veya belirli melodilere has spesifik ayak hareketleri) kaybetmiş, daha standart ve popüler kültürle sentezlenmiş bir eğlence aracına dönüşmüştür.