Velayet-i Fakih

Velayet-i fakih (Arapça: ولاية الفقيه), sözlük anlamıyla "fakihin tasarruf yetkisi" demek olup siyasi bağlamda İslam hukukçusunun (fakihin) devleti yönetme yetkisini ifade eden bir siyasal teoridir. Şiî İsnâaşeriyye düşüncesinde köklü bir geçmişe sahip olan bu kavram, Âyetullah Humeynî tarafından modern bir devlet teorisine dönüştürülmüş ve 1979 İran İslam Devrimi'nin ardından İran İslam Cumhuriyeti'nin temel yönetim ilkesi hâline gelmiştir.

Fıkıh terminolojisinde velâyet^【1】, başkaları üzerinde tasarrufta bulunma yetkisi anlamına gelir. Bu yetki, ebeveynin çocuk üzerindeki velâyeti gibi hususi, ya da yöneticinin yönetilenler üzerindeki velâyeti gibi umumi nitelik taşıyabilir. Ca'ferî fıkhında fakihlerin imamlardan bir kısım yetkileri devraldığı kabul edilmekte; bu yetki, mâsum imamın iznine bağlı olduğundan teorik düzeyde "velâyet-i gayr-i istiklâlî" sayılmakla birlikte pratikte bağımsız biçimde kullanılabilir niteliktedir.

Şiî-tasavvuf anlayışında şeriat, tarikat, velayet ve uluhiyet şeklinde yükselen bir hiyerarşi bulunmaktadır. Kur'an hükümlerinin İslam fıkhıyla birleştirilmesiyle şekillenen bu anlayış içinde velâyet-i fakih öğretisi doğmuştur. Şia'ya göre peygamberlerin iki temel görevi risalet ve imamettir; Peygamber'in vefatının ardından risalet sona ermiş, ancak ümmetin yönetilme ihtiyacı nedeniyle imamet devam etmiştir.

On ikinci imamın gaybete çekilmesinin ardından Şiî siyasi düşüncesinde ciddi bir meşruiyet boşluğu oluşmuştur. Geleneksel anlayışa göre gaybet döneminde hiçbir siyasi otoritenin tam meşruiyete sahip olamayacağı kabul edilmekteydi. Bu çerçevede fakihlerin imamdan devraldığı yetkilerin kapsamı yüzyıllar boyunca tartışma konusu olmuştur.

XIX. yüzyıla gelindiğinde Molla Ahmed en-Nerâkī, Avâidü'l-eyyâm adlı eserinde velâyet-i fakih meselesini bağımsız bir başlık olarak ele almış^【2】 ve fakihin yetkisini önceki dönemlere kıyasla daha geniş biçimde tanımlamıştır. Söz konusu dönemde Mirza Hasan eş-Şîrâzî'nin tütün aleyhine çıkardığı fetva ve Mirza Muhammed Takī Şîrâzî'nin İngiliz yönetimine karşı ilan ettiği cihad fetvası, fakihlerin siyasi alana müdahalesinin somut örnekleri olarak öne çıkmaktadır.

XX. yüzyılın başındaki İran meşrutiyet tartışmaları velâyet-i fakih meselesine yeni bir boyut kazandırmıştır. Mirza Muhammed Hüseyin Nâînî meşrutî hükümetin gaybet dönemindeki en uygun yönetim biçimi olduğunu savunurken Fazlullah Nûrî anayasal eşitlik ilkelerine şiddetle karşı çıkmıştır. Her iki isim de saltanatı bütünüyle ortadan kaldırmayı değil, fakihlerin bu sistem içindeki konumunu tartışmayı hedeflemiştir.

Felsefi kökleri ise Şiî-İmamiyye öğretisi içindeki Ahbarilik ve Usulilik^【3】ayrışmasına kadar götürülebilir. Usulilik ekolünün fakihin ictihat ve yetki alanını genişletmesi, teorinin uzun vadeli entelektüel zeminini hazırlamıştır.

Âyetullah Humeynî, 1969-1970 yıllarında Necef'te talebelerine verdiği ve daha sonra Hükûmet-i İslâmî^【4】adıyla yayımlanan derslerde velâyet-i fakih teorisini yeniden ve kapsamlı biçimde ele almıştır. Humeynî'ye göre gaybet döneminde âdil bir fakihin devleti yönetmesi dinî bir zorunluluktur. Teorinin gelişimini dört ayrı dönemde incelemek mümkündür: 1962 öncesinde doğrudan siyasi müdahaleden kaçınan Humeynî, 1962-1979 arasında giderek sertleşen bir muhalefet çizgisi izlemiş ve fakihin velâyetini gündemine taşımıştır. 1979'dan 1988'e dek bu görüşü sade hâliyle savunmuş; 1988 sonrasında ise fakihin mutlak velâyeti anlayışına ulaşmıştır.

Humeynî'nin teorisinde yetki zinciri şu şekilde kurulmaktadır: Allah, Hz. Peygamber'i yetkilendirmiş; Peygamber bu yetkiyi imamlara devretmiş; imamların gaybetinin ardından ise yetki fukahaya intikal etmiştir. Bununla birlikte fakihin velâyeti, Hz. Peygamber ve imamların velâyetiyle özdeş değildir. Humeynî, devlet yönetimi anlamındaki bu velâyetin bir ayrıcalık değil bir görev olduğunu vurgulamıştır.

Humeynî'yi önceki fakihlerden ayıran en belirleyici nokta, siyasi sistemde saltanata yer vermemesi ve fakihin velâyetinin devlet başkanlığını da kapsadığını açıkça ileri sürmesidir. Bu görüş soyut bir tez olarak kalmamış; 1979 Devrimi'nin ardından İran İslam Cumhuriyeti anayasasına işlenmiştir.

1979 anayasasına göre İran İslam Cumhuriyeti'nin liderliğini bir fakih üstlenmektedir. Velî-i fakih; anayasayı koruma şûrası fakihlerini ve Şûrâ-yı Âlî-yi Kazâî başkanını tayin etmekte, silahlı kuvvetlerin başkomutanlığını yürütmekte, savaş ve seferberlik ilan etmekte, halk tarafından seçilen cumhurbaşkanının göreve başlamasını onaylamakta ve gerektiğinde onu azledebilmektedir. Velî-i fakih'in seçimi ve azline ilişkin esaslar anayasanın 107-112. maddelerinde düzenlenmiştir.^【5】

Velî-i fakih'in hem dinî hem de siyasi meşruiyeti tekeline alması, seçimle göreve gelenlerle geleneksel kurumlar arasında süregelen bir gerilim kaynağı oluşturmaktadır. İran dış politikasında bu makam, kurumsal ve kuramsal bir aktör olarak belirleyici bir işlev üstlenmekte; İran'ın egemenlik ve meşruiyet anlayışının temeli olarak öne çıkmaktadır.

Velâyet-i fakih teorisi, ortaya çıktığı günden bu yana gerek İran içinde gerekse Şiî dünyasının genelinde yoğun tartışmalara konu olmuştur. Eleştiriler iki temel eksen etrafında yoğunlaşmaktadır: teoriyi bütünüyle reddeden görüşler ve sınırlı velâyet anlayışını benimseyen ancak mevcut uygulamaya itiraz eden görüşler.

Irak merkezli Şiîliğin önde gelen ismi Âyetullah Ebü'l-Kāsım Hûî, fakihlerin siyasette bu denli etkin bir rol üstlenmesini doğru bulmamış; bu tutum, halefi Âyetullah Ali Hüseynî Sîstânî tarafından da sürdürülmüştür. Lübnanlı fakih Muhammed Cevâd Muğniyye ise fakihin mâsum olmadığını, dolayısıyla hata yapabileceğini vurgulamış; imamların her koşulsuz itaat gerektiren velâyetinin aksine fakihin yetkisinin sınırlı olması gerektiğini savunmuştur.

Teorinin merci-i taklîd kurumunun geleneksel işleyişiyle de doğrudan çeliştiği görülmüştür. Fukahaya ait sorumluluğun geleneksel olarak merci-i taklîd eliyle ortaklaşa yürütülmesi gerekirken velâyet-i fakih teorisi bu sorumluluğu tek bir fakihin uhdesine bırakmakta ve diğer fakihlerin bu kişiye tâbi olmasını öngörmektedir. Nitekim 1983'te Humeynî Irak ile sürdürülen savaşın devamını emrederken dönemin merci-i taklîdi Âyetullah Hasan Tabâtabâî Kummî savaşın sona erdirilmesi için fetva vermiş; bu çelişki teorinin pratikteki sınırlılıklarını somut biçimde gözler önüne sermiştir.

Humeynî'nin ardından Seyyid Ali Hamaney'in yalnızca hüccetülislam unvanıyla rehberliğe getirilmesi tartışmaları daha da derinleştirmiş; 1989'da anayasada yapılan değişiklikle velî-i fakihin merci-i taklîd olma zorunluluğu kaldırılarak âdil müctehid vasfının yeterli sayılması bu gerilimi kurumsallaştırmıştır.

Teorinin demokrasiyle bağdaşıp bağdaşmadığı da tartışma gündeminde önemli bir yer tutmaktadır. Âyetullah Muhsin Kedîver, teorinin ister mutlak ister sınırlı biçimiyle olsun fıkıhta yeterli temele sahip olmadığını, bir tür otokrasi ya da din adamları aristokrasisini beraberinde getireceğini ve demokratik ilkelerle uzlaşamayacağını ileri sürerek teoriyi bütünüyle reddetmektedir.

Velâyet-i fakih teorisi, on ikinci imamın gaybetinden bu yana Şiî siyasi düşüncesinin yaşadığı en köklü dönüşümü temsil etmektedir. Gaybet döneminde tüm hükümetleri gayri meşru sayan geleneksel Şiî anlayışını köklü biçimde dönüştürerek meşru bir devlet modelinin kapısını aralamış; ancak bu dönüşüm beraberinde mercilik gibi kadim kurumların sarsılmasına ve Şiî dünyasında derin ayrışmalara zemin hazırlamıştır. İran'ın iç ve dış politikasında belirleyici bir eksen olmayı sürdüren bu teori, İslam siyaset düşüncesinin en tartışmalı meselelerinden biri olmaya devam etmektedir.