Tezkiretü’l-Ebniye (Kitap)

16. yüzyıl Osmanlı Başmimarı Mimar Sinan’ın inşa ettiği yapıların dökümünü içeren, nakkaş ve şair Sâî Mustafa Çelebi tarafından kaleme alınan biyografik ve teknik eserdir. "Yapılar Kitabı" anlamına gelen eser, Mimar Sinan’ın kendi anlatımlarına dayanarak hazırlanmış olup Osmanlı mimarlık tarihinin temel yazma kaynaklarından biri olarak kabul edilmektedir. Mimar Sinan’ın meslek hayatı boyunca Osmanlı coğrafyasının farklı bölgelerinde inşa ettiği eserlerin sistematik bir listesini sunan ana kaynaklardan biridir. Eser, Sinan’ın hatıralarını içeren Tezkiretü’l-Bünyân ile eş zamanlı veya onu tamamlayıcı bir nitelikte, mimarın vefatından önce (1588 öncesi) yazdırılmıştır. Metnin içeriği, Sinan’ın mesleki birikiminin ve inşa faaliyetlerinin dökümü niteliğindedir.

Eserin temel konusu, Mimar Sinan’ın başmimar olduğu dönemde ve öncesinde gerçekleştirdiği mimari projelerin kategorize edilmiş listesidir. Kitapta, inşa edilen yapıların isimleri ve bulundukları yerler belirtilmiştir. İçerik; camiler, mescitler, medreseler, darülkurralar, türbeler, imaretler, darüşşifalar, su yolları, köprüler, kervansaraylar, saraylar, mahzenler ve hamamlar gibi farklı yapı türlerini kapsamaktadır. Bu yönüyle eser, Sinan’ın mimari üretiminin niceliksel ve coğrafi sınırlarını belirlemektedir.

• Mimari Çeşitlilik ve Sınıflandırma: Eserde yapılar, işlevlerine göre kesin çizgilerle birbirinden ayrılmış ve belirli bir düzen içerisinde sunulmuştur.
• Kalıcılık ve Belgeleme: Mimarın sağlığında eserlerinin dökümünü yaptırması, sanatının ve emeğinin geleceğe doğru bir şekilde aktarılması temasını taşımaktadır.
• Hizmet Sahası: Yapıların sadece İstanbul ile sınırlı kalmayıp imparatorluk coğrafyasına yayılması, Osmanlı imar faaliyetlerinin genişliği temasını işlemektedir.

Tezkiretü’l-Ebniye’nin üslubu, teknik bir döküm listesi olmasının yanı sıra edebi özellikler de barındırmaktadır. Eser yer yer bir mimarlık kitabından çok bir şiir kitabı estetiğine yaklaşmaktadır.^【1】 Yapıların isimleri ve tasvirlerinde kullanılan dil, dönemin klasik nesir ve nazım özelliklerini yansıtmaktadır. Sâî Mustafa Çelebi, Sinan’ın yapı listesini sunarken manzum bölümlere yer vermiş, yapıların büyüklüğünü ve teknik özelliklerini teşbih ve mecazlar kullanarak ifade etmiştir. Örneğin, Selimiye Camii'nin kubbesi için "top-ı muallak" (asılı top) gibi ifadeler kullanıldığı görülmektedir.

Eserde Mimar Sinan’a atfedilen yapıların tasnifi şu şekildedir:

• Dini Yapılar: Camiler ve mescitler listenin en başında yer almaktadır.
• Eğitim ve Sosyal Yapılar: Medreseler, darülkurralar ve imaretler sistematik olarak sıralanmıştır.
• Altyapı Eserleri: Köprüler ve su yolları mühendislik başarıları olarak kaydedilmiştir.
• Sivil Yapılar: Saraylar ve hamamlar eserin son bölümlerinde döküm haline getirilmiştir. Eserde yer alan toplam yapı sayısı dört yüzü aşmaktadır ve bu yapılar Osmanlı coğrafyasının değişik türdeki ihtiyaçlarını karşılamak üzere inşa edilmiştir.

Tezkiretü’l-Ebniye, Mimar Sinan’ın otobiyografik bilgilerini içeren Tezkiretü’l-Bünyân ile birlikte mimarın sanatını anlamak için başvurulan iki ana yazma kaynaktan biridir. Sinan’ın mimari bakış açısının ve meslek hayatında ulaştığı teknik kapasitenin en yalın ve açık biçimde dile getirildiği bu metin, Türk medeniyet tarihinin mimarlık alanındaki en somut verilerini barındıran temel referans metni olarak tanımlanmıştır.