Teşrîk Tekbiri

Teşrîk, İslâm kültüründe hem Kurban bayramı günlerini kapsayan zaman dilimini hem de bu günlerde farz namazların ardından getirilen özel tekbirleri ifade eden bir kavramdır. Sözlükte "doğuya doğru gitmek", "eti parçalayıp güneşte kurutmak" veya "yüksek sesle tekbir almak" gibi anlamlara gelen bu terim^【1】, günümüzde özellikle Türk din mûsikîsinin unsurlarından birisi olan segâh tekbir ile özdeşleşmiştir.

Kelime kökeni itibarıyla "şark" (güneşin doğması) kelimesinden türeyen teşrîk sözcüğü, önceki dönemlerde bayramın ilk günü kesilen kurban etlerinin taşlar üzerine serilerek güneşte kurutulması geleneğinden gelmektedir. Dini bir terim olarak ise, Zilhicce ayının belirli günlerinde (teşrîk günleri) farz namazların ardından getirilen "Teşrîk Tekbirleri"ni (tekbîrâtü’t-teşrîk) ifade etmektedir. Bu tekbirin Arapça tam lafzı şöyledir: اَللَّهُ اَكْبَرُ اَللَّهُ اَكْبَرُ، لَا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ اَكْبَرُ، اَللَّهُ اَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ Okunuşu ise şöyle ifade edilmektedir: "Allāhüekber Allāhüekber lâ ilâhe illallāhü vallāhü ekber Allāhüekber ve lillâhi'l-hamd".

Teşrîk geleneği, Kur’ân-ı Kerîm’de geçen "Sayılı günlerde Allah’ı zikredin" (Bakara 2/203) ayetine dayanmaktadır.^【2】 Müfessirler bu "sayılı günler"in teşrîk günleri olduğu konusunda görüş birliğindedir. Bazı kaynaklarda bu lafızlar Hz. İbrâhim’e nisbet edilmektedir.

^{Kâbe-i Muazzama'nın kapısı (Yazarın fotoğrafı, 2025)}

Hz. Peygamber'in (s.a.v.), arefe günü sabah namazından başlayarak bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar bu tekbirleri getirdiğine dair kuvvetli rivayetler mevcuttur. Bu gelenek, Kâbe'deki hacıların zikirlerine dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların katılarak Allah’ın yüceliğini ilan etmelerini simgelemektedir.

Teşrîk günleri genellikle bayramın birinci gününden sonraki üç günü (Zilhicce 11, 12 ve 13) kapsasa da, arefe ve bayramın ilk günü de bu sürece dahil edilerek beş güne kadar çıkarılmaktadır. Uygulama esasları aşağıdaki gibi ifade edilmektedir:

• Dini Hüküm: Hanefî mezhebine göre teşrîk tekbiri getirmek vacip, Şâfiî, Hanbelî ve bazı Hanefî âlimlerine göre ise sünnettir.^【3】
• Vakit: Hanefîlerde tercih edilen görüşe göre, arefe günü sabah namazından başlayıp bayramın dördüncü günü ikindi namazı dahil 23 vakit boyunca her farz namazın selamından hemen sonra getirilir.^【4】
• Kapsam: Yolcu, mukîm, kadın veya erkek namazla mükellef olan herkes bu tekbirleri alır. Erkekler tekbiri açıktan, kadınlar ise gizlice (hafi) getirirler. Bayram namazlarında tekbir getirilmesi de Hanefî çevrelerinde gelenekleşmiştir.

Teşrîk tekbirleri, Türk din musikisi formları içinde diğer formlardan ayırt edilmektedir. Osmanlı döneminin meşhur bestekârı Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi'nin segâh makamında yaptığı beste, tüm İslam âleminde kabul görmüştür.

• Sanatsal Değeri: Sadece birkaç sesten oluşan bu eser, bir dinin haşmetini beşer kudretiyle ifade edebilen en büyük eserlerden biri olarak kabul edilmektedir.
• İcra Alanları: Bayramlar dışında, kurban kesilirken, cenazelerde, mevlid merasimlerinde ve tarihsel süreçte savaşlarda "vahdet" duygusunu telkin etmek amacıyla topluca icra edilmiştir ve edilmektedir.
• Usul Çalışmaları: Genellikle herhangi bir usule bağlı kalmadan serbest okunan bu eserin, eğitimde doğru öğrenilmesi ve prozodi (kelime vurgusu) hatalarının önlenmesi için akademik düzeyde "Devr-i Tekbir" (45 zamanlı) gibi büyük usul kalıpları önerilmiştir.^【5】

Teşrîk tekbirleri, Müslümanlar arasında ortak bir zikir dili oluşturarak birlik ve beraberlik şuurunun pekiştireçlerindendir. Dini bir vecibe olmasının ötesinde, Itrî'nin bestesiyle sanatsal bir boyut kazanmış ve İslam medeniyetinin sesli hafızasına kazınmıştır. Hem cami hem de tekke musikisinde merkezi bir konumda olan bu gelenek, mabet musikisinin yapısını günümüze kadar taşımıştır.