Tanzimat Dövründə İdarəçilik Strukturu və İslahatlar (1839-1876)

19-cu əsrdə Osmanlı İmperiyasında mərkəzi idarəetmənin gücləndirilməsi və dövlət idarəçiliyində modernləşmə tələbi Tanzimat dövründə həyata keçirilən islahatların əsas səbəblərindən biri idi. Osmanlı dövləti, xüsusilə Avropa dövlətlərinin təsiri və təzyiqləri başda olmaqla, daxili və xarici problemlər səbəbilə idarəetmə sistemini yenidən nəzərdən keçirməyə və əyalət idarəçiliyini yenidən qurmağa yönəldi. Tanzimat Fərmanının elan edilməsi Osmanlı torpaqlarında dövlət hakimiyyətini mərkəzləşdirmə səylərinin başlanğıcı kimi qəbul edilərkən, bu çərçivədə həyata keçirilən islahatlar 1864 və 1871-ci illərdə qəbul edilən vilayət nizamnamələri ilə sistemli bir hala gətirilmişdir. Xüsusilə 1864-cü il Tuna Vilayəti Nizamnaməsi və ardınca gələn tənzimləmələr Osmanlı dövlətinin inzibati quruluşunu köklü şəkildə dəyişdirərək müasir vilayət sisteminin əsasını qoymuşdur.

1839-cu ildə elan edilən Tanzimat Fərmanı, Osmanlı dövlətinin modernləşmə prosesindəki ilk mühüm addımıdır. Xüsusilə dövlətin vergi, hərbi xidmət və hüquq sahələrində tənzimləmələr aparmaq ehtiyacı vurğulanmış, Osmanlı təbəəsi arasında din və məzhəb ayrımı edilmədən can və mal təhlükəsizliyi ilə vergi ədaləti təmin edilməyə çalışılmışdır. Bu islahatlar Osmanlı dövlətinin modernləşmə və mərkəzləşmiş idarəetmə axtarışının başlanğıcı kimi qəbul edilir.

Tanzimat Fərmanından sonra Osmanlı əyalət idarəçiliyində əsaslı dəyişikliklər aparılmış, idarəetmə iyerarxiyası yenidən tənzimlənərək vergi toplama prosesi və inzibati quruluş mərkəzləşdirilmişdir. Vergi toplama işi iltizam üsulundan alınaraq mərkəzdən təyin olunan mühasillər vasitəsilə toplanmağa başlanmış, mühasillik məclisləri qurularaq yerli məclislərlə əməkdaşlıq təmin edilməyə çalışılmışdır. Bu islahatlar sayəsində vergi sistemindəki ədalətsizliklərin və yerli idarəçilərin özbaşına tətbiqlərinin qarşısının alınması məqsəd qoyulmuşdur.

^{1839 - Mustafa Reşid Paşa tərəfindən Gülhanədə Tanzimat Fərmanının Elanı}

Muhassıllıq, Osmanlı İmperiyasında Tanzimat Fərmanının elan edilməsi ilə birlikdə iltizam sisteminin yerinə gətirilən bir vergi toplama sistemidir. Tanzimat Fərmanından əvvəl istifadə edilən iltizam sistemində vergi toplama işi müəyyən bir məbləğ qarşılığında mültezim adlanan şəxslərə həvalə edilirdisə, Tanzimat islahatları ilə birlikdə vergilərin birbaşa dövlət adına toplanması hədəflənmişdi. Bu məqsəd istiqamətində vergi toplama işini mərkəzi hakimiyyətə bağlı olaraq həyata keçirmək üçün "muhassıl" adlanan məmurlar təyin edildi. Tanzimat Dövründə vergi toplama sisteminin islahatı baxımından böyük əhəmiyyət daşıyan muhassıllıq, yerli idarəetmədəki müstəqillikləri məhdudlaşdırmağı və dövlət hakimiyyətini əyalətlərdə gücləndirməyi hədəfləyirdi.

Muhassıllar müəyyən vilayət, sancaq və qəzalar daxilində birbaşa dövlətə bağlı şəkildə vergi toplama vəzifəsini icra edən məmurlar idi. Tanzimat öncəsi dövrdə mültezimlərin şəxsi maraqlarına uyğun olaraq vergi toplaması səbəbilə xalq üzərində yaratdığı təzyiqləri azaltmaq məqsədilə qurulan muhassıllıq, daha ədalətli bir vergi toplama sistemini təmin etməyi hədəfləyirdi. Muhassıllar, topladıqları vergiləri birbaşa dövlət xəzinəsinə köçürməkdən məsul idilər və bu baxımdan yalnız dövlətlə əlaqədə olurdular.

Vergi toplama işində muhassılların daha təsirli olması və yerli əhali ilə daha yaxşı əməkdaşlıq etməsi üçün "muhassıllıq məclisləri" yaradıldı. Bu məclislər yerli əhalinin qabaqcıl nümayəndələri və qəzaların nüfuzlu şəxslərindən təşkil olunurdu. Bu strukturlar muhassılların həm vergi məbləğini müəyyənləşdirməsində, həm də toplama prosesində məsləhətçi rol oynayaraq sistemin daha səmərəli işləməsinə töhfə verirdi. Məclislər, eyni zamanda vergi gəlirlərinin ədalətli bölüşdürülməsində və korrupsiyanın qarşısının alınmasında mühüm rol oynayırdı.

Muhassıllıq məclisləri, vergilərin yığılmasına əlavə olaraq, toplanan gəlirlərin düzgün şəkildə dövlət xəzinəsinə köçürülməsinə də məsul idi. Bu məclislər, vergilərin xalqdan necə və nə dərəcədə toplanması ilə bağlı rəy bildirərək, xalq ilə dövlət arasında vasitəçi rolunu oynayırdı. Lakin praktikada bəzi muhassılların xalq üzərində əlavə yük yaratdığı və ya vəzifələrini sui-istifadə etdiyi hallara rast gəlinmişdir. Buna görə də, muhassıllıq məclislərinin nəzarət mexanizminə çevrilməsi Tanzimat islahatları üçün həyati bir element olmuşdur.

^{Təmsili Vergi Toplama Prosesi}

Muhassıllıq sisteminin tətbiqi prosesində yerli əhalinin və iltizam sistemindən faydalanan tərəflərin müqaviməti ilə qarşılaşıldı. Tanzimatdan əvvəl iltizam sisteminə böyük sərmayə qoymuş olan mültezimlər, muhassıllıq sisteminin tətbiqi ilə gəlir itkisinə məruz qaldı və bu səbəbdən sistemə qarşı çıxmağa başladılar. Yerli əhali isə keçmiş təcrübələrindən dolayı yeni vergi sisteminə dair şübhələrə sahib idi.

Tanzimat islahatlarından sonra muhassıllıq sisteminin tətbiqi ilə birlikdə, xüsusilə ilk illərdə gözlənilən vergi gəlirləri əldə olunmadı. 1840 və 1841-ci illərdə vergi gəlirlərində əhəmiyyətli bir azalma baş verdi. Bu da sistemin işləkliyinə və mərkəzi hakimiyyətə olan etibara mənfi təsir edərək, iltizam sisteminin geri qaytarılması yönündə tələblərin artmasına səbəb oldu.

Muhassıllar arasında vəzifələrini sui-istifadə edən və ya xalq üzərinə həddindən artıq vergi yükləyənlər də mövcud idi. Bu qanunsuzluqlar, xalqın muhassıllıq sisteminə etimadını sarsıtdı və yerli müqavimətləri artırdı. Bəzi muhassıllıq məclislərində üzvlərin şəxsi maraqlarına uyğun hərəkət etdikləri və xalqın vergilərlə istismar edildiyi hallar da yaşandı.

Muhassıllıq sistemi, Tanzimat islahatları çərçivəsində dövlətin əyalət idarəçiliyində nəzarəti gücləndirməsi üçün mühüm bir addım hesab edilmişdir. Dövlətin mərkəzi idarəetmə quruluşunu möhkəmləndirmək məqsədilə ilk dəfə olaraq dövlətə birbaşa bağlı bir vergi toplama mexanizmi qurulmuş və əyalətlərdə mərkəzi hakimiyyətin nəzarət gücü artırılmışdır.

Muhassıllıq sistemi, müasir Osmanlı yerli idarəçiliyinin əsaslarının qoyulmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Muhassıllıq məclisləri, Tanzimat islahatları çərçivəsində qurulan ilk yerli idarəetmə strukturlarından biri kimi önə çıxmış və müasir bələdiyyə sisteminə doğru ilk addımları formalaşdırmışdır.

Muhassıllıq sistemi, ilkin mərhələdə vergi yığımında ədaləti təmin etməyi hədəfləsə də, yerli müqavimət, gəlir azalması və korrupsiya səbəbindən 1842-ci ildə əsas vilayətlərdə ləğv edilmişdir. Bununla belə, bu sistem tamamilə tərk edilməmiş, "məmuriyyət məclisləri" adı altında yenidən təşkil olunaraq Osmanlı yerli idarəetmə strukturu içində fərqli bir formada varlığını davam etdirmişdir.

Muhassıllıq sistemi Tanzimat Dövrünün mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmə hədəfinin mühüm bir hissəsi olmuş və Osmanlı vergi sistemini yenidən tənzimləməyə yönələn bir addım kimi qiymətləndirilmişdir.

Lakin yerli müqavimət, korrupsiya və vergi gəlirlərində gözlənilən artımın təmin edilə bilməməsi səbəbindən muhassıllıq sistemi gözlənilən uğura çata bilməmişdir. Bununla belə, bu sistem Osmanlı dövlətində mərkəzləşməni gücləndirməyə yönələn inzibati islahatlar arasında mühüm yer tutmuş və sonrakı dövrlərdə bələdiyyə və yerli idarəetmə islahatlarına zəmin yaratmışdır.

1849-cu ildə qəbul edilən və "Bu Dəfə Sayeyi-Şövkət-Vaye-Cənab-ı Mülk-Dari’dən Tərtib və Təşkil Olmuş Olan Eyalət Məclislərinə Veriləcək Təlimat-ı Səniyyədir" başlığı ilə qüvvəyə minən təlimatnamə, Tanzimat sonrası əyalət idarəçiliyində baş verən pozuntuları aradan qaldırmaq məqsədilə hazırlanmışdır. Bu təlimatnamə ilə eyalət məclislərinin strukturu dəqiq şəkildə müəyyən edilmiş, məclis üzvləri və onların vəzifələri sistematik olaraq tənzimlənmişdir. Təlimatnamə yalnız eyalət məclislərinə deyil, bütün Osmanlı inzibati sisteminə dair tənzimləmələr ehtiva edirdi.

1849 Təlimatnaməsi ilə əyalət idarəetmə iyerarxiyası yenidən tənzimlənmiş, eyalət mərkəzlərində məclislərin rəhbərlik səlahiyyəti valilərdən alınaraq, mərkəzdən təyin olunan yüksək rütbəli məmurlara verilmişdir. Bu dövrdə yaradılan idarəetmə strukturunda, vali, dəftərdar, hakim və müfti kimi məmurlar təbii üzvlər kimi məclislərdə iştirak etmişlər. Müsəlman və qeyri-müsəlman nümayəndələr də məclislərə daxil edilərək yerli təmsilçilik təmin edilməyə çalışılmışdır.

Təlimatnamə, əyalət idarəçiliyini daha mərkəzləşdirmək məqsədilə tərtib olunmuş və mərkəzi hakimiyyətlə əyalətlər arasındakı əlaqəni gücləndirmək üçün ciddi inzibati nəzarət sistemi yaratmışdır.

Lakin həddindən artıq mərkəzləşdirmə bürokratiyanı artırmış və əyalətlərlə mərkəz arasında məsafəni genişləndirmişdir. Rüşvət və korrupsiya kimi problemlər isə hələ də həll olunmamışdır. Bu problemlərin aradan qaldırıla bilməməsi Osmanlı əyalət idarəçiliyində yerli problemlərin daha da böyüməsinə səbəb olmuşdur.

1849 Təlimatnaməsinin tətbiqi zamanı ortaya çıxan problemlər, idarəetmə strukturunun yenidən təşkil olunmasını zəruri etmişdir. Həddindən artıq mərkəzləşmiş idarəetmə, əyalət idarəçiliyində iyerarxiyanı pozmuş, məclis başçıları ilə valilər arasında səlahiyyət toqquşmalarına səbəb olmuşdur. Bundan əlavə, eyalət məclisi başçılarının birbaşa mərkəzdən təyin edilməsi xəzinəyə əlavə maliyyə yükü gətirmiş və idarəetmədə mürəkkəbliyə səbəb olmuşdur.

Bu problemləri həll etmək üçün 1852-ci ildə yeni bir təlimatnamə hazırlanmış, əyalətlərdə nizam-intizamın qorunması üçün valilərə daha geniş səlahiyyətlər verilmişdir. Yeni tənzimləmə ilə məclis başçılığı vəzifəsi yenidən valilərə həvalə edilmiş və eyalətlərin əsas məsul şəxsləri olaraq yalnız valilər müəyyən edilmişdir. Bundan əlavə, valilər tabeliklərindəki məmurları işdən çıxarma səlahiyyətinə malik olmuş və beləliklə, mərkəzləşdirilmiş idarəçilikdən çox güclü valilərin təsirli olduğu bir sistem qəbul edilmişdir.

1852 Təlimatnaməsi ilə əyalət idarəçiliyində valilər əsas səlahiyyət sahibi olmuş, bununla da əyalətlərin idarə edilməsinin bilavasitə valilərin nəzarətində davam etdirilməsi təmin edilmişdir. Bu dövrdə valilərə verilən geniş səlahiyyətlər mərkəzi hökumətin əyalətlərdəki gücünü artırsa da, yerli problemlərin həllində yetərli uğur əldə olunmamışdır. Nəticədə, əyalət idarəçiliyinə xalqın etimadı bərpa edilə bilməmişdir.

1856-cı ildə elan edilən Islahat Fərmanı, Tanzimat islahatlarına əlavə olaraq qeyri-müsəlman təbəəyə yönəlmiş, dil və din ayrı-seçkiliyi olmadan bütün Osmanlı vətəndaşlarına bərabər hüquqlar veriləcəyini bəyan etmişdir. Bu fərman, əyalətlərdə qeyri-müsəlmanların idarəetmə orqanlarına daxil edilməsinə dair bir sıra yeniliklərin başlanğıcı olmuşdur. Bu kontekstdə dövlət idarəçiliyində nizam-intizamın təmin edilməsi məqsədilə 1858-ci ildə geniş miqyaslı bir təlimatnamə nəşr olunmuşdur.

Sədrəzəm Əli Paşa və Fuad Paşa tərəfindən hazırlanmış “Vülat-ı İzam Mutasarrıfini Kiram ilə Kaymakamların Vazaifini Şamil Talimat” adlı 46 maddədən ibarət bu təlimatnamə, dövlət məmurlarının vəzifə səlahiyyətlərini detallı şəkildə müəyyən etmişdir. Təlimatnaməyə əsasən, ölkə inzibati vahidlərə - eyalət, liva, qaza və kənd bölmələrinə ayrılmış və hər inzibati vahid üçün müvafiq səlahiyyət verilmişdir.

Dövlət məmurlarının qanunlara uyğun hərəkət etməsi, sürətli və düzgün xidmət göstərməsi, təlimatnamədə vurğulanan əsas prinsiplər arasında idi.

1858 Təlimatnaməsi dövlət məmurlarına etik vəzifələr yükləmiş, valilərə və kaymakamlara qanunlara uyğun davranmaq öhdəliyi gətirmişdir. Bu tənzimləmə, məmurların özbaşına tətbiqlərinin qarşısını almağa yönəlsə də, praktiki tətbiqdə tam uğur əldə olunmamış və dövlət məmurlarının korrupsiyaya meyilli davranışları davam etmişdir.

Tanzimatdan əvvəl Osmanlı torpaqları eyalət sisteminə əsasən idarə olunurdu. Lakin zaman keçdikcə eyalət valiləri üzərində nəzarətin azalması, mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinə səbəb oldu. Əyalət idarəçiliyində gəlir toplanması, hərbi nəzarət və inzibati idarəetmə kimi sahələrdə ciddi problemlər meydana çıxmışdır. Osmanlı dövləti, əyalətlərdə güclənən yerli qüvvələri nəzarət altına almaq və xalqın dövlətə bağlılığını artırmaq məqsədilə mərkəzləşdirilmiş bir idarəetmə sisteminə ehtiyac duyduğunu qəbul etmişdir.

Bu sistem ilə Osmanlı inzibati strukturu mərkəzləşdirilmiş və vahid bir idarəetmə iyerarxiyası yaradılmışdır. Bu dövrdə həyata keçirilən islahatlar, sonrakı dövrlərdə Osmanlı yerli idarəçiliyinin əsas modelinə çevrilmişdir.

Bu kontekstdə 1864 və 1867-ci illərdə inzibati islahatlar həyata keçirilmiş və Osmanlı idarəetmə strukturu yenidən təşkil olunmuşdur.

Böyükdən Kiçiyə İnzibati Vahidlər

Vilayet > Sancak > Kaza > Nahiye > Kariye (Köy)

(“Nahiya” və “Karyə” birbaşa “Sancaq”a bağlı ola bilər.)

^{19-cu Əsr Balkanlarda Nümayəndəvi Osmanlı Şəhərinin Təsviri}

Tanzimat Fərmanı ilə başlanan islahat prosesi, idarəetmə strukturunda mərkəzləşmənin artırılmasının vacibliyini vurğulayırdı. Bu istiqamətdə hazırlanan Tuna Vilayəti Nizamnaməsi, Osmanlı dövlətinin əyalətlərdə daha səmərəli bir idarəetmə təmin etməsi məqsədilə hazırlanmışdır. Bu nizamnamə ilə birlikdə Osmanlı idarəetmə sistemi daha nizamlı və mərkəzdən idarə edilə bilən bir quruluşa çevrilmək istənmişdir.

1864-cü ildə qüvvəyə minən Tuna Vilayəti Nizamnaməsi, Osmanlı İmperiyasında əyalət idarəçiliyi baxımından mühüm dönüş nöqtəsi hesab edilir. Osmanlı idarəçiliyi bu nizamnamə ilə əyalətlərdə geniş bir mərkəzi idarə modelini ilk dəfə Tuna Vilayəti üzərində sınaqdan keçirmişdir. İlk vali olaraq isə Midhət Paşa təyin olunmuşdur.

Tuna Vilayəti Nizamnaməsi ilə Osmanlı inzibati strukturunda vilayət, sancaq, qaza, nahiya və kənd kimi alt inzibati vahidlər yaradılmışdır. Hər vilayət birbaşa mərkəzə bağlı valilər tərəfindən idarə olunmağa başlanmışdır. Bu tənzimləmə ilə valilər, Osmanlı dövlətinin əyalətlərdəki ən yüksək səlahiyyətli nümayəndələri kimi qəbul edilmiş və geniş səlahiyyətlərlə təchiz olunmuşdur. Beləliklə, əyalətlərdə mərkəzi idarəetmənin daha güclü şəkildə təmsil edilməsi təmin edilmişdir.

Tuna Vilayəti Nizamnaməsi ilə vilayətlərdə, sancaq və qazalarda idarə məclisləri qurulmuşdur. Bu məclislər, müsəlman və qeyri-müsəlman əhalinin təmsil edilməsi və inzibati qərarların qəbul edilməsində yerli dəstəyin təmin edilməsi baxımından əhəmiyyətli bir yenilik gətirmişdir. İdarə məclisləri vasitəsilə xalqın idarəetmə prosesində qismən iştirakı təmin edilmiş və dövlət ilə xalq arasındakı əlaqələrin möhkəmləndirilməsi hədəflənmişdir. Lakin, bu məclislərə üzv ola bilmək üçün iqtisadi şərtlər müəyyən edilmiş və beləliklə, idarəçiliyə yalnız müəyyən statusa malik şəxslər daxil ola bilmişdir.

Tuna Vilayəti Nizamnaməsi, Osmanlı əyalətlərində təhlükəsizlik və vergi yığımı sahəsində də mühüm yeniliklər gətirmişdir. Vergi toplama işi vilayət valilərinin nəzarətinə verilmiş, mərkəzi hökumətin gəlirlər üzərindəki təsiri artırılmışdır. Bundan əlavə, vilayətlərdə təhlükəsizliyi təmin etmək üçün hərbi birliklər yaradılmış və inzibati səlahiyyətlilərə bu təhlükəsizlik qüvvələrini idarəetmə səlahiyyəti verilmişdir. Bu tənzimləmələr, Osmanlı dövlətinin əyalətlərdəki hakimiyyətini yenidən möhkəmləndirməyə çalışdığını göstərir. Midhət Paşanın valiliyi dövründə bu tənzimləmənin uğurlu nəticələr verməsi, nizamnamenin qısa müddət ərzində bütün Osmanlı vilayətlərində tətbiq olunmasının əsasını qoymuşdur.

Tuna Vilayəti Nizamnaməsi ilə başlanan vilayət sistemi, Osmanlı dövlətinin müasir inzibati sistemə keçidində mühüm rol oynamışdır. Bu model, əyalətlərdə mərkəzi hökumətə bağlı valilərin vəzifə yerinə yetirdiyi bir idarəetmə sisteminə əsaslanmış və dövlətin əyalət idarəçiliyindəki problemləri həll etməyi hədəfləmişdir. Bu inzibati modelin Osmanlı idarəçilik sistemi üzərində uzunmüddətli təsirləri olmuş və 1913-cü ilə qədər bu struktur qorunmuşdur.

Tuna Vilayəti Nizamnaməsinin uğurlu nəticələr verməsi Osmanlı dövlətini bu idarəetmə modelini bütün vilayətlərdə tətbiq etməyə təşviq etmişdir. 1867-ci ildə qəbul edilən Vilayət-i Ümumiye Nizamnaməsi ilə Tuna Vilayəti modelinin genişləndirilməsi təmin olunmuş və beləliklə Osmanlı əyalətlərində yeni inzibati sistem standart hala gətirilmişdir.

Vilayət sisteminin bütün Osmanlı vilayətlərində tətbiq edilməyə başlanması, əyalətlərdə dövlət hakimiyyətinin gücləndirilməsinə töhfə vermişdir. Bu sistemlə birlikdə, valilərin səlahiyyətləri artırılmış və mərkəzi hökumətlə əyalətlər arasındakı əlaqələr daha da gücləndirilmişdir. Beləliklə, Osmanlı dövləti yerli hakimiyyətlər üzərində daha təsirli bir nəzarət mexanizmi qurmuşdur.

Tuna Vilayəti Nizamnaməsi və sonrasında tətbiq edilən Vilayət-i Ümumiye Nizamnaməsi ilə Osmanlı dövlətinin əyalətlərdəki mərkəzləşdirilmiş idarəçilik sistemi möhkəmləndirilmişdir. Vilayət sisteminin qurulması, yerli idarəetmədə rüşvət, korrupsiya və digər qanunsuzluqların qarşısını almaq və yerli əhalinin şikayətlərini birbaşa mərkəzdən izləyə bilmək məqsədini daşıyırdı.

Mərkəzləşdirilmiş yanaşma, Osmanlı dövlətinin müasir idarəetmə modelinə keçidində mühüm rol oynamışdır. Tuna Vilayəti Nizamnaməsi ilə başlanan yerli idarə məclisləri tətbiqi, Osmanlı əyalətlərində daimi bir struktur halına gəlmişdir. Vilayət, sancaq və qaza səviyyəsində qurulan bu məclislər, Osmanlı dövlətinin digər vilayətlərində də tətbiq edilmiş və bu sistem vasitəsilə xalqın idarəetmədə iştirakına imkan yaradılmışdır. Bu inzibati islahatlar nəticəsində Osmanlı dövlətinin əyalətlər üzərində nəzarəti gücləndirilmişdir.

1871 Vilayət Nizamnaməsi, Osmanlı Dövlətinin daşra idarəçiliyində mərkəzləşməni artıraraq, vilayət sistemini daha funksional bir quruluşa qovuşdurmuşdur. Bu nizamnamə ilə vilayət, sancaq, qaza, nahiya və kənd vahidləri daha geniş və ətraflı bir idarəetmə sisteminə sahib olmuş, inzibati vəzifələr yenidən müəyyən edilmişdir.

1871 Vilayət Nizamnaməsi, vilayətlərdə inzibati quruluşu daha detallı şəkildə müəyyən edərək, hər inzibati vahidə uyğun olaraq səlahiyyətləri müəyyən etmişdir. Vilayətlər; sancaq, qaza, nahiya və kənd kimi alt inzibati vahidlərə bölünmüş, bu alt inzibati vahidlərdə işləyəcək idarəçilərin səlahiyyət və məsuliyyətləri açıq şəkildə müəyyən edilmişdir. Valilər, vilayətlərin ən yüksək səlahiyyətli şəxsləri olaraq daha geniş səlahiyyətlərə malik olmuş, sancaq səviyyəsində mutasarrıflar, qazalarda kaymakamlar, nahiyələrdə nahiye müdirləri və kəndlərdə muxtarlar təyin edilmişdir.

1871 Nizamnaməsi ilə vilayətlərdə və sancaq səviyyəsində yerli idarə məclisləri qurulmuşdur. Bu məclislər vasitəsilə yerli əhalinin idarəçiliyə cəlb edilməsi təmin edilmiş və Osmanlı Dövlətinin daşradakı hakimiyyəti gücləndirilmişdir. Vilayət və sancaq səviyyəsində qurulan bu idarə məclislərində yerli əhalinin seçilmiş nümayəndələri inzibati idarəçiliyin bir hissəsinə çevrilmişdir. Bu tətbiq, Tanzimat islahatlarının xalqa yönəlik hədəflərindən biri olaraq, Osmanlı daşrasında daha demokratik bir sistem qurmağı hədəfləmişdir.

Vergi toplama və maliyyə nəzarəti sahəsində daha effektiv bir idarəetmə hədəflənmişdir. 1871 Nizamnaməsi ilə daşrada vergi sisteminin daha yaxşı tənzimlənməsi və gəlirlərin ədalətli şəkildə toplanması məqsəd qoyulmuşdur. Vilayətlərdə və digər alt inzibati vahidlərdə işləyən maliyyə səlahiyyətliləri vasitəsilə vergi gəlirləri daha səmərəli şəkildə toplanmış və Osmanlı xəzinəsinə müntəzəm köçürülməsi təmin edilmişdir.

1871 Vilayət Nizamnaməsi ilə qurulan yeni struktur, Osmanlı daşrasında inzibati və maliyyə idarəçiliyinin gücləndirilməsinə yönəlik mühüm addımlar atmışdır. Bu tənzimləmə, Tanzimat Dövrü islahatlarının genişləndirilmiş bir nəticəsi olaraq Osmanlı daşrasında mərkəzləşmənin əsasını qoymuşdur. Nizamnamə ilə valilərin səlahiyyətləri genişləndirilmişdir. Valilər, vilayətin inzibati və maliyyə bütün işlərindən məsul olmuş, bu səlahiyyətlər valilərin daşradakı hakimiyyətini artırmışdır. Bundan əlavə, qazalarda kaymakamların və sancaq səviyyəsində mutasarrıfların vəzifələri də ətraflı şəkildə müəyyən edilmiş və hər inzibati vahid içərisində idarəetmə pillələri dəqiqləşdirilmişdir.

Vilayət və sancaq məclislərinin sayı artırılaraq Osmanlı daşrasında ədalətli bir idarəçilik sisteminin qurulması təmin edilmişdir. Hər məclisin öz bölgəsindəki inzibati idarəçilikdən məsul olması və yerli əhalinin ehtiyaclarını mərkəzi idarəyə çatdırması hədəflənmişdir. Bu məclislər, daşrada idarəetmə ilə xalq arasında bir vasitəçi rolunu oynamışdır. 1871 Nizamnaməsi, daşrada mərkəzləşmiş idarəçiliyin gücləndirilməsini təmin etmiş, valilərin birbaşa mərkəzi hökumətə bağlı işləməsi hədəflənmişdir. Vilayətlərin hər səviyyəsində idarəçilər həm inzibati, həm də maliyyə işlərində mərkəzə daha sıx şəkildə bağlı olmuş, inzibati pillələrdə nəzarət gücləndirilmişdir.

1839-cu ildə elan edilən Tanzimat Fərmanı, dövlət quruluşunun modernləşdirilməsi məqsədilə şəhər idarəçiliyinin tənzimlənməsinə yönəlmiş addımları başlatmışdır. Tanzimat Dövründə, Osmanlı şəhərlərində müasir bələdiyyə təşkilatlarının yaradılması, infrastruktur və səhiyyə xidmətlərinin yaxşılaşdırılması məqsədilə həyata keçirilmişdir. Bu çərçivədə, 1857-ci ildə İstanbulun Qalata və Bəyoğlu bölgələrində "Altıncı Daire-i Belediye" adı ilə ilk müasir bələdiyyə təşkilatı qurulmuşdur. Avropadan ilham alınan bu təşkilat, şəhər infrastrukturu, səhiyyə və təmizlik kimi ictimai xidmətləri təqdim etməyi hədəfləmiş və Osmanlıda müasir bələdiyyə sisteminin ilk nümunəsi olmuşdur.

İstanbuldan sonra İzmir, Saloniki və Beyrut kimi liman şəhərlərində bələdiyyələr qurularaq modernləşmə prosesi daşrada da yayılmağa çalışılmışdır. Lakin, bu bələdiyyələr mərkəzi hökumətin nəzarəti altında qalmış və yerli muxtariyyətdən məhrum olmuşdur.

1877-ci ildə qəbul edilən Bələdiyyə Qanunu ilə bələdiyyələrə şəhər infrastrukturu xidmətlərini təmin etmə vəzifəsi verilmişdir. Lakin, xüsusilə daşra bələdiyyələrində maliyyə vəsaitlərinin çatışmazlığı, səmərəli xidmət təqdimatını çətinləşdirmişdir. Maliyyə baxımından mərkəzi hökumətə bağlı qalan daşra bələdiyyələri güclü bir yerli idarəetmə quruluşu formalaşdıra bilməmiş və Tanzimat Dövrünün modernləşmə səylərindən gözlənilən nəticəni tam olaraq verə bilməmişdir.

19-cu əsrin ortalarında başlayan Tanzimat islahatları, Osmanlı İmperiyasında mərkəzləşdirilmiş və müasir bir idarəetmə yanaşmasını qəbul edərək dövlət quruluşunda əsaslı dəyişikliklər edilməsini təmin etmişdir.

Tanzimat Fərmanı ilə başlayan islahat prosesi, 1864 və 1871-ci il Vilayət Nizamnamələri ilə daha konkret bir struktur qazanmış və Osmanlı Dövlətinin daşra idarəçiliyində genişmiqyaslı tənzimləmələr həyata keçirilmişdir.

Xüsusilə 1864-cü il Tuna Vilayəti Nizamnaməsi və 1871-ci il Vilayət Nizamnaməsi, Osmanlı daşrasını daha səmərəli bir inzibati quruluşa qovuşdurmağı və mərkəzi hakimiyyəti gücləndirməyi hədəfləmişdir.Bu nizamnamələr sayəsində əyalət sistemi ləğv edilərək vilayət sisteminə keçilmiş, daşrada daha nizamlı və mərkəzi idarəetməyə uyğun bir inzibati quruluş yaradılmışdır.

Muhassıllıq, əyalət və vilayət tənzimləmələri Osmanlı daşrasında vergi ədalətini təmin etməyə, bürokratiyanı tənzimləməyə və dövlət məmurlarının nəzarətini artırmağa yönəlmiş addımları əhatə etmişdir. Lakin muhassıllıq sistemində yaranan çətinliklər, həddindən artıq mərkəzləşmədən qaynaqlanan bürokratik axsamalar və yerli müqavimətlər mərkəzləşdirilmiş tənzimləmələrin təsirini məhdudlaşdırmışdır.

İslahat prosesi çərçivəsində atılan bu addımlar, Tanzimat dövründən sonra müasir bələdiyyəçiliyin təməlini atmış və yerli idarəetmə və ictimai xidmətlər sahəsində Osmanlı torpaqlarının Qərb standartlarına yaxınlaşdırılmasını hədəfləmişdir.Xüsusilə 1877 Bələdiyyə Qanunu ilə yerli i darəetmədə infrastruktur xidmətlərinin yaxşılaşdırılmasına çalışılmışdır. Lakin, daşrada maliyyə vəsaitlərinin çatışmazlığı bu prosesi çətinləşdirmişdir.