Streisand Etkisi

Streisand etkisi, bir bilgiyi saklama, kaldırma veya sansürleme girişiminin, o bilginin çok daha geniş kitlelere yayılmasına ve normalde göreceğinden daha fazla ilgi çekmesine neden olan çevrimiçi bir olgudur. Kavram, adını 2003 yılında Malibu'daki malikanesinin fotoğrafını internetten kaldırtmak için hukuk mücadelesi başlatan Amerikalı sanatçı Barbra Streisand'dan almıştır. Streisand'ın açtığı 50 milyon dolarlık tazminat davasından önce söz konusu fotoğraf yalnızca altı kez indirilmişken, davanın yarattığı kamuoyu ilgisi sonucunda web sitesi bir ay içinde 420.000'den fazla kişi tarafından ziyaret edilmiştir. ^【1】 

Olayın başlangıcı, fotoğrafçı Kenneth Adelman'ın Kaliforniya Kıyı Kayıtları Projesi (California Coastal Records Project) kapsamında, eyaletin sahil şeridini erozyona karşı belgelemek amacıyla 12.000'den fazla hava fotoğrafı çekmesine dayanır. Bu fotoğraflardan biri olan "Görüntü 3850", tamamen tesadüfi bir şekilde sanatçı Barbra Streisand'ın Malibu'daki malikanesini de kareye almıştır.

Streisand, mahremiyetinin ihlal edildiği ve güvenlik riskleri oluştuğu gerekçesiyle Adelman'a ve fotoğrafların yayınlandığı web sitesine 50 milyon dolarlık bir tazminat davası açmıştır. Ancak davanın açıldığı ana kadar, bu fotoğraf internet sitesinde neredeyse hiç dikkat çekmemişti; kayıtlar, dava öncesinde fotoğrafın toplamda yalnızca 6 kez görüntülendiğini (bu görüntülemelerden ikisinin Streisand'ın kendi avukatlarına ait olduğu bilinmektedir) göstermektedir.

^{Kenneth Adelman'ın Çektiği "Görüntü 3850" (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Dava süreci kamuoyuna yansıdığında, "yasaklanan" veya "saklanmaya çalışılan" şeye duyulan merak, internet kullanıcılarını harekete geçirmiştir. Yasal girişim, fotoğrafın varlığını görünmez kılmak yerine onu küresel bir ilgi odağına dönüştürmüştür. Bir ay gibi bir sürede fotoğrafın bulunduğu site 420.000'den fazla ziyaretçi almış, görüntü sayısız defa kopyalanarak farklı platformlara yayılmıştır. Streisand davayı kaybetmiş, mahkeme davanın "anayasaya aykırı bir susturma girişimi" olduğuna hükmederek Streisand'ı karşı tarafın avukatlık masraflarını ödemeye mahkum etmiştir.

Olayın gerçekleşmesinden iki yıl sonra, 2005 yılında, teknoloji haberleri platformu Techdirt'in kurucusu Mike Masnick, bu durumu tanımlamak için ilk kez "Streisand Etkisi" (Streisand Effect) terimini kullanmıştır.^【2】 Masnick, bir şeyi internetten kaldırmaya çalışmanın, o şeyin her yere yayılmasına neden olan katalizör bir etki yarattığını savunmuştur.

• Psikolojik Tepkisellik (Psychological Reactance): İnsanlar özgürlüklerinin (bilgiye erişim hakkı gibi) kısıtlandığını hissettiklerinde, bu kısıtlamayı aşmak ve özerkliklerini geri kazanmak için içsel bir motivasyon duyarlar. Bir bilginin "yasak" olarak etiketlenmesi, o bilginin değerini algıda yükseltir. "Eğer saklıyorlarsa, kesinlikle görmem gereken önemli bir şey var" düşüncesi, kitleleri araştırmaya iter.
• Dijital Çoğalabilirlik ve "Mirroring" (Aynalama): Geleneksel medyada (basılı gazete, TV) sansür, dağıtım kanallarını keserek başarılı olabilirken, internette veri parçacıklar halindedir. Bir görsel veya belge tek bir siteden kaldırıldığında, internet kullanıcıları bu veriyi binlerce farklı sunucuya, sosyal medya hesabına ve anonim dosya paylaşım ağlarına kopyalar.
• Sinyal Etkisi (Signaling Effect): Bir kişi bir görsel için milyon dolarlık dava açtığında veya bir devlet bir web sitesini engellediğinde, bu eylem aslında bilginin "doğruluğunu" veya "etki gücünü" onaylayan bir sinyal oluşturur. Eğer bilgi önemsiz olsaydı, kimse onu kaldırmak için bu kadar kaynak harcamazdı. Dolayısıyla sansür girişimi, bilginin önem derecesini kanıtlayan bir unsur haline gelir.
• Kolektif İntikam ve İnternet Aktivizmi: Bazen Streisand Etkisi, sadece merakla değil, "sansürcü" olarak algılanan tarafa duyulan tepkiyle tetiklenir. İnternet toplulukları, güç sahibi birinin sıradan bir kullanıcıyı veya bilgiyi susturmaya çalışmasını bir "zorbalık" olarak görür ve bilgiyi kasıtlı olarak bir internet kültürü öğesi haline getirerek her yere yayarlar.

Bu fenomenin temelinde, insanların bir şeyin kendilerinden saklandığı hissiyle tetiklenen doğal merak duygusu ve sansüre karşı duyulan genel hoşnutsuzluk yatar. Psikolojik açıdan, bireylerin yasaklanan materyale olan ilgisinin artması "yasak meyve" ilkesiyle paralellik gösterir. Ayrıca streisand etkisi; sansür uygulayanların tepkileri azaltmak için kullandığı stratejilerin (sansürün varlığını gizlemek, hedefi değersizleştirmek, yasal kanalları kullanmak veya korkutmak gibi) başarısız olduğu bir sonuç olarak yer almaktadır. Oyun teorisi bağlamında ise bu durum, sansürün doğrudan mekanik etkisinin (erişimi zorlaştırması), dolaylı sinyal etkisinin gerisinde kalmasıyla açıklanır. Yıldız oyuncu veya kurumun sansürün sinyal etkisini tam olarak öngörememesi, başlangıçta önemsiz sayılabilecek bir bilginin viral bir durum haline gelmesine yol açar.

Streisand etkisi sadece ünlülerle sınırlı kalmayıp, kamu kurumları ve büyük şirketleri de etkileyen bir uygulama alanına sahiptir:

• Wikipedia Fransa ve Fransız İstihbaratı (2013): Fransız istihbarat teşkilatı DCRI, askeri bir radyo üssü hakkındaki makalenin silinmesi için bir Vikipedi editörüne baskı yapmıştır. Makale silindikten sonra olayın duyulmasıyla içerik hızla geri yüklenmiş ve makale o dönemde Fransız Vikipedi'sinde en çok görüntülenen sayfa olmuştur.
• Martha Payne ve "NeverSeconds" Blogu (2012): İskoçyalı dokuz yaşındaki Martha Payne'in okul yemeklerini fotoğrafladığı blogu yerel konsey tarafından yasaklanmıştır. Bu yasaklama girişimi ulusal medyanın ilgisini çekmiş, blogun hit sayısı 3 milyona ulaşmış ve sonunda konsey yasağı geri çekmek zorunda kalmıştır.
• The Pirate Bay Engellemesi: Birleşik Krallık'ta telif hakkı ihlalleri nedeniyle siteye erişimin engellenmesi kararı, sitenin normalden daha fazla ilgi görmesiyle sonuçlanmıştır.