Ortaçağ’ın Görünmez Kadınları: Eileen Power’ın Gözünden Tarihin Gizli Aktörleri

Tarih sayfalarını karıştırırken, özellikle Ortaçağ söz konusu olduğunda karşımıza genellikle iki uç figür çıkar: Kulelerinde kurtarılmayı bekleyen, adına şiirler yazılan soylu hanımefendiler (saray aşkı edebiyatının kraliçeleri) ya da manastırın loş koridorlarında tanrısal bir sessizliğe bürünmüş azizeler. Peki ya geri kalanlar? Tarlada saban sürenler, kasaba pazarlarında kumaş dokuyanlar, ipek ticareti yapanlar, evini ve çocuklarını geçindirmek için gece gündüz didinen o milyonlarca "sıradan" kadın nerede?

İşte Britanyalı tarihçi Eileen Power’ın başyapıtı niteliğindeki "Ortaçağ’da Kadın" (Medieval Women), tam da bu boşluğu doldurmak; tarihi o şatoların kalın duvarlarından ve kilisenin dogmatik anlatılarından çıkarıp sokağa, tarlaya ve tezgâhın başına indirmek için yazılmış muazzam bir eser.

1889-1940 yılları arasında yaşamış olan Eileen Power, döneminin en parlak sosyal ve ekonomik tarihçilerinden biriydi. Onun tarihçilik anlayışı, sadece kralların savaşlarını ve antlaşmalarını inceleyen "büyük adamlar tarihi"ne radikal bir alternatifti. Power, büyük kuramların arkasında kaybolan insan hikâyelerinin peşine düşüyordu. Ortaçağ'da Kadın da onun bu insan odaklı, titiz ve edebî üslubunun en olgun meyvelerinden biri.

Power bu kitabında, Ortaçağ kadınının toplumsal konumunu incelerken çok net bir tespitle işe başlar: Teori ve pratik arasındaki devasa uçurum.

Kitapta Power, Ortaçağ’da kadına bakış açısını şekillendiren iki büyük teorik gücü harika bir şekilde analiz eder: Kilise hukuku ve şövalyelik kültürü (Saray Aşkı).

1. Kilise Gözünde Kadın: Ortaçağ teolojisinde kadın ikili bir kimliğe sahipti. Bir tarafta insanlığı günaha sürükleyen "Havva", diğer tarafta ise saflığın ve kutsallığın sembolü "Meryem". Ancak pratikte kilise hukuku kadını hep erkeğe tabi, iradesi zayıf ve kontrol altında tutulması gereken bir varlık olarak konumlandırıyordu.
2. Şövalyelik Gözünde Kadın: Saray edebiyatında ise kadın, adına turnuvalar düzenlenen, ulaşılamaz, kusursuz bir heykel gibiydi.

Power, bu iki bakış açısının da kadının gerçekliğini yansıtmadığını söyler. Kilise kadını yerin dibine sokarken, şövalyelik göklere çıkarıyordu ancak her iki yaklaşım da kadını bir "insan" olarak toprağa ayak basarken görmeyi reddediyordu.

Eileen Power’ın bizi asıl büyülediği yer, teorileri bir kenara bırakıp arşiv belgelerinden, mahkeme kayıtlarından ve dönemin edebiyatından çıkardığı canlı karakterleri önümüze serdiği bölümlerdir. Kitap boyunca Ortaçağ kadınının üç farklı dünyasına konuk oluruz:

• Köylü Kadınlar: Ortaçağ nüfusunun kahir ekseriyetini oluşturan bu kadınlar, erkeklerle neredeyse tamamen aynı ağır iş yükünü paylaşıyordu. Tarlada çalışıyor, ekin ekiyor, hayvan besliyor, tüm bunların yanında evi çekip çeviriyor ve çocuk büyütüyordu. Power, köylü kadının ekonomik olarak üretime doğrudan katıldığı için aile içinde teoride söylenenden çok daha güçlü bir "ortaklık" pozisyonunda olduğunu gösterir.
• Şehirli ve Esnaf Kadınlar: Ortaçağ kasabalarında kadınlar sadece ev kadını değildi. Lonca kayıtları, kadınların tekstil, ipekçilik, biracılık ve fırıncılık gibi kollarda ne kadar aktif olduğunu kanıtlıyor. Hatta kocası ölen birçok esnaf kadın, atölyelerin ve ticarethanelerin başına geçerek büyük işletmeleri tek başlarına yönetiyordu. Power’ın kitaptaki ipek dokuyucusu Parisli kadın tasvirleri, dönemin ekonomik bağımsızlık mücadelesine harika bir pencere açar.
• Rahibeler ve Soylular: Manastırlar, Ortaçağ’da evlenmek istemeyen ya da entelektüel bir hayat sürmek isteyen kadınlar için bir kaçış alanıdır. Power, rahibelerin dünyasını anlatırken onların sadece dua eden pasif figürler olmadığını; büyük toprakları yöneten, hesap kitap tutan, diplomatik mektuplar yazan birer idareci olduklarını gözler önüne serer.

Ortaçağ’da Kadın, bugünden geçmişe bakıp "Ortaçağ karanlıktı ve kadınlar köleydi" diyerek kestirip atan toptancı tarih anlayışını yıkan bir kitap. Eileen Power, kadının baskı altında olduğunu saklamıyor ancak bu baskının içinde kadınların nasıl kendilerine ait alanlar yarattıklarını, nasıl direndiklerini, ürettiklerini ve ekonominin çarklarını nasıl döndürdüklerini gösteriyor.

Eğer tarihin sadece taht kavgalarından ibaret olmadığını düşünüyorsanız; iplik eğiren, mektup yazan, hak arayan, yas tutan ve hayatı inşa eden gerçek kadınların sesini duymak istiyorsanız, Eileen Power’ın bu zamansız ve sürükleyici eserine bir şans vermelisiniz.