Öldükten Sonra İnternette Yaşamak Mümkün Mü?

Her sabah uyandığımızda telefon ekranına dokunmak, bildirimleri kaydırmak ve hayatımızdan bir kesiti dijital dünyaya aktarmak artık günlük rutininizin ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Gün boyunca paylaştığımız fotoğraflar, gönderdiğimiz özel mesajlar, oluşturduğumuz müzik listeleri, bulut sistemlerine kaydettiğimiz belgeler ve sosyal mecralardaki anlık etkileşimlerimizle bir dijital ayak izi bırakıyoruz.

Peki ya bir gün sen de geride yalnızca dijital izlerini bırakırsan? Fiziksel bedenimiz bu dünyadan ayrıldığında, arkamızda bıraktığımız bu sonsuz dijital evrene ne olacağını hiç düşündün mü? Hayatımızın büyük bir bölümünü internet ortamında bu kadar açık bir şekilde yaşamamıza rağmen, ölüm gerçekleştiğinde bu hesaplarımızın ve verilerimizin kaderinin ne olacağı sorusunu hâlâ yeterince ciddiye almıyoruz.

Dijital çağda fiziksel varlığımız son bulsa da siber dünyadaki ayak izlerimiz varlığını sürdürmeye devam ediyor. Bir insan öldüğünde, yakınları veya aile üyeleri ilgili platforma başvurup kişinin öldüğünü resmi olarak bildirene kadar sosyal medya hesapları sanki hiçbir şey olmamış gibi canlı ve aktif kalmaya devam ediyor.

Telefonunda duran binlerce fotoğrafın, sen öldükten sonra ne olacağı sorusu tam da bu noktada büyük bir belirsizlik yaratıyor. Yaşarken dijital ortama kaydettiğimiz verilerin miktarı, fiziksel dünyada biriktirdiğimiz materyallerden katbekat daha fazla boyutlara ulaşmış durumda. Ancak bu verilerin mülkiyeti, gizliliği ve ölüm sonrasındaki yönetimi konusu hâlen devasa bir bilinmezlik barındırıyor.

^{Yas Sürecinde Anıtlaştırılmış Sosyal Medya Hesaplarının Ziyaret Edilmesi (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Bu durumu anlamak için yaşanmış gerçek hikâyelere bakmak yeterli. 2011 yılında 15 yaşındaki Eric Rash intihar ettiğinde, ailesi ve yakın arkadaşları bu acı kayıplarının arkasındaki nedeni anlayabilmek ve sorularına bir cevap bulabilmek amacıyla büyük bir araştırmaya girişti. Çocuklarının son zamanlarda neler yaşadığını öğrenebilmek için Eric'in Facebook hesabına bakmak istediler.

Ancak Eric'in şifresini tahmin edemeyince doğrudan Facebook yetkililerine başvurarak yardım talebinde bulundular. Facebook ise hesap sahibi dışında herhangi birine hesaba giriş izni vermenin kullanıcı mahremiyeti politikalarını açıkça ihlal edeceğini belirterek ailenin bu talebini reddetti.^【1】 ABD'nin Virginia eyaletinde yaşayan Rash ailesi bu yanıt üzerine hukuki mücadele başlatarak mahkemeye başvurdu; fakat o dönemde dijital varlıkların ölümden sonraki idaresini ve hukuki statüsünü düzenleyen herhangi bir yasal çerçevenin bulunmadığı gerçeğiyle yüzleştiler. Rash ailesinin yaşadığı bu süreç, internet dünyasının ve teknoloji devlerinin ölüm durumlarını ele alma konusunda ne kadar hazırlıksız olduğunu gözler önüne seren örneklerden biri olarak tarihe geçti.

Benzer bir trajik süreç, İngiltere'de yaşayan Hayley Smith'in başından geçti. Hayley, 28 yaşındaki eşi Matthew'u 2016 yılında kanser hastalığı sebebiyle kaybetti. Eşinin vefatının ardından Hayley, Matthew'un sosyal medya hesaplarıyla ilgili ne yapması gerektiği konusunda belirsizlik yaşadı. Matthew'un öldüğünden haberi olmayan insanların hâlâ her doğum gününde Facebook duvarına kutlama mesajları yazmaya devam etmesi, acılı eş için oldukça yıpratıcı bir hâl aldı. Bu durumun önüne geçebilmek ve eşinin profilini bir anma sayfasına dönüştürebilmek için 20'den fazla kez Facebook sistemine eşinin resmi ölüm belgesini yüklemeye çalıştı ancak hiçbir sonuç alamadı.^【2】 Doğrudan teknoloji şirketiyle temas kurup bu meseleyi çözecek gücü ve enerjisi kalmayan Hayley, sürekli bir ölüm belgesine bakmak zorunda kalmanın son derece acı verici olduğunu ifade etti.^【3】 Eşinin son günlerinde hastalık ilerlediği için artık kendinde olmadığını ve ölümden konuşmaktan kaçındığını söyleyen Hayley, şirketlerin ölen kişilerin yakınları için bu süreci kolaylaştırması gerektiğine dikkat çekti.

İşte tam da bu noktada, vefat eden kişilerin dijital hesapları üzerinde platformların uyguladığı politikalar ve teknik mekanizmalar devreye giriyor. Sosyal medya platformlarının ve teknoloji devlerinin ölüm hallerinde uyguladıkları seçenekler değişkenlik gösterse de, hepsinin temelinde ortak bir öncelik yatıyor: Kullanıcının gizliliğini korumak.

Örneğin Instagram ve Facebook'un çatı şirketi Meta, bir kullanıcının vefatına ilişkin resmi ölüm belgesi kendisine iletildiğinde ilgili hesabı tamamen sistemden kaldırma ya da hesabı dondurarak "hesap anıtlaştırma" adı verilen yöntemi uygulama seçeneği sunuyor. Bir profil anıtlaştırıldığında, kullanıcının isminin hemen yanında "Anısına" ifadesi yer alıyor. Anıtlaştırılmış bu profillerde ölen kişinin yakınları sayfada anılarını ve fotoğraflarını paylaşmaya devam edebiliyor. Ayrıca bu hesaplar "Tanıyor olabileceğiniz kişiler" önerilerinde görünmüyor ve ölen kişinin arkadaş listesindekilere artık doğum günü hatırlatma bildirimleri gitmiyor.^【4】 Ancak profil sahibi hayattayken resmi bir yetki veya izin vermediği müddetçe, hiç kimse bu hesabın geçmiş içeriklerini yönetemiyor veya profilin tamamen silinmesi talebinde bulunamıyor.

^{Eşini Kaybeden Bir Adamın, Resmi Süreçler Yetersiz Kaldığı İçin Facebook Hesabını Anıtlaştıramaması (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Farklı platformlar ise ölüm durumlarında tamamen farklı politikalar izleyebilmektedir. Örneğin YouTube, Gmail ve Google Resimler gibi servislerin sahibi olan Google, kullanıcılarına henüz hayattayken hesaplarının belirli bir süre boyunca inaktif kalması durumunda verilerine ne olacağını planlama olanağı sağlıyor. Kullanıcı tarafından verilmiş önceden belirlenmiş bir talimat bulunmayan e-posta hesaplarında ise Google, vefat sonrasında yapılan başvuruları dikkatli bir incelemeye tabi tutarak içerikleri aileye tedarik edebiliyor.^【5】

Öte yandan X ya da eski adıyla Twitter platformunda ölen bir kullanıcının hesabını anı hesabına dönüştürme seçeneği bulunmuyor; sunulan tek seçenek hesabın tamamen sistemden kaldırılmasıdır. Yahoo ve Facebook gibi platformlar ise mahkeme kararı olmadan hesaplardaki hiçbir özel veriyi dışarıya deşifre etmiyor.^【6】 Teknoloji uzmanları ve gazeteciler, platformların erişim verilerini doğrudan paylaşmadığını, fotoğraf ve video gibi verilerin ancak özel talepler ve belirli durumlarda çıkarılan mahkeme emirleriyle erişime açılabildiğini vurgulamaktadır.^【7】

Sorunun özüne indiğimizde, insanların öldükten sonra internet hesaplarına ne olacağı konusunda neden adım atmadığını sorgulamak gerekiyor. Çoğu internet kullanıcısının ölümü düşünmeyecek kadar genç olması, dijital miras konusunun ihmal edilmesindeki büyük etkenlerden biridir. Fakat toplumlar ve internet kullanıcısı nüfus yaşlandıkça, dijital vasiyet hazırlama gereksinimi her geçen gün çok daha fazla güncellik kazanmaktadır. Günümüzde hayatımızın ayrıntılarını ve gizli şifrelerimizi geleneksel resmi vasiyetnamelere doğrudan eklemek mümkün değildir; çünkü vasiyetnameler herkesin erişimine ve incelemesine açık hukuki belgelerdir. Bunun yerine klasik vasiyetnamelerde, bu dijital bilgilere ve şifrelere nereden ulaşılabileceğinin yöntemi belirtilebilir. Ancak kullanıcı adları ve erişim şifreleri zaman içinde sürekli güncellenip değiştiği için, bu verilerin kaydedildiği kurum veya sistemlerin de aralıksız bilgilendirilmesi ihtiyacı doğmaktadır.

Bu hukuki ve teknik ihtiyaca yanıt vermek üzere internet dünyasında "dijital çevre düzenlemesi" adı verilen yeni bir işletme modeli ortaya çıkmış ve hızla popülerlik kazanmıştır. Kullanıcıların tüm internet hesaplarının giriş bilgilerini güvenli bir şekilde kaydederek belirledikleri güvendiği bir kişiye aktarma olanağı sunan Cirrus Legacy gibi şirketler, binlerce kişinin bu sistemlere kayıt yaptırdığını belirtmektedir. Şirket kurucuları, insanların vefat durumunda ne kadar büyük bir veri birikimini ve anıyı kaybetme riskiyle karşı karşıya olduklarının zamanla farkına vardıklarını ifade etmektedir.^【8】 Bu sektörde hizmet veren platformların yelpazesi oldukça geniştir. Örneğin My Wonderful Life adlı internet işletmesi, üyelerine öldükten sonra sevdiklerine iletilmek üzere özel mesajlar bırakma imkânı sunarken; ifidie isimli Facebook uygulaması ise kişinin vefatının ardından profilinde paylaşılmak üzere bir şaka, fıkra ya da itiraf videosu ayarlamasına olanak tanımaktadır.^【9】

Ne var ki "dijital çevre düzenlemesi" hizmetleri ve şifre depolama süreçleri kendi içinde güvenlik riskleri ve hukuki çelişkiler de barındırmaktadır. Bütün internet hesaplarına ait hassas erişim bilgilerini tek bir üçüncü taraf merkezde toplamak, o merkezin hacker'ların siber saldırısına uğraması durumunda kullanıcıyı tamamen savunmasız ve kurban konumuna düşürebilir. Ayrıca bu depolama şirketleri, şifre bilgilerinin mahkemeler tarafından resmi olarak talep edilmesi halinde bu hukuki kararlara uymak ve verileri teslim etmek zorundadır.

İşin bir diğer hukuki boyutu ise son derece çarpıcıdır: Vefat etmiş bir aile üyesinin oturum açma bilgilerini ve şifresini kullanarak hesabına girmek aslında yasalara aykırıdır.^【10】 Bütün kurumsallaşmış internet siteleri ve servis sağlayıcıları, kullanım sözleşmelerinde sadece hesap sahibinin o hesaba giriş yapma izni olduğunu açıkça belirtmektedir. Bunun yanı sıra, kaybettiğiniz bir yakınınızın hayattayken sizden sakladığı veya bilmediğiniz gizli bir yanının ölümünden sonra ortaya çıkması, vefat eden kişinin hatırası açısından da arzu edilmeyen sonuçlar doğurabilir.

Peki ya bir gün sen de geride bıraktığın verilerin başkalarının eline geçmesi riskiyle karşı karşıya kalırsan? Siber suçlar ve ileri teknolojiler uzmanı Sasa Zivanoviç, ölen kişilere ait veri, fotoğraf ve kişisel içeriklerin yanlış kişilerin veya siber saldırganların eline geçebileceği konusunda son derece kritik uyarılarda bulunmaktadır. Kötü niyetli suçlular, vefat eden kişilerin profil verilerini sistemden indirerek tüm hesabı ele geçirebilmekte ya da ölen kişinin ismiyle sahte hesaplar açabilmektedir.^【11】 Bu sahte hesaplarda ölen kişiye ait fotoğraflar, videolar ve kişisel bilgiler kullanılarak, kişinin vefat ettiğinden henüz haberi olmayan yakınlarına ve arkadaşlarına mesajlar atılmakta ve hatta bazı durumlarda bu yakınlardan para sızdırılmaya çalışılmaktadır.

Tüm bu güvenlik riskleri ve hukuki karmaşalar karşısında uzmanlar somut önlemler alınması gerektiğini vurgulamaktadır. James Morris, internetteki tüm kişilerin verilerinin yedeğini alması gerektiğini savunmaktadır.^【12】 Nitekim Facebook gibi platformlarda tüm fotoğraf ve video arşivini tek bir tıkla indirmek ve bunu bir aile üyesine güvenli bir şekilde iletmek mümkündür. Morris, kendisinin ölümcül bir hastalığa yakalanması durumunda izleyeceği yolu anlatırken, öncelikle tüm fotoğraf ve videolarını indireceğini, ardından çocuklarının görmesini istemediği özel mesajlarını tamamen sileceğini ifade etmektedir.^【13】 Sonrasında ise beğendiği fotoğrafları tek bir yerde toplayarak her biri için kısa bir yazı veya hikâye kaleme almayı tercih edeceğini belirtmektedir.^【14】 Sosyal medya platformlarının en nihayetinde ticari birer şirket olduğunu ve bu şirketlerin insanların dijital mirasına bekçilik etmek gibi bir sorumluluğunun bulunmadığını hatırlatan Morris, dijital miras ve sosyal medya mirası oluşturmanın hayati önem taşıdığını ifade etmektedir.^【15】

^{Dijital Vasiyet Hazırlama (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Öldükten sonra arkamızda bıraktığımız dijital miras, kesinlikle sadece sosyal ağlardaki profillerimizden veya fotoğraf albümlerimizden ibaret değildir. Ölümcül hastalıkları olan kişilere ve yakınlarına destek veren Marie Curie yardım kuruluşundan Sarah Stanley, insanların yalnızca sosyal medya hesaplarını değil, elektronik ortamda var olan tüm dijital verilerini kapsayan bir planlama yapması gerektiğini söylemektedir.^【16】

Servislere ve verilere dünyanın herhangi bir yerinden internet aracılığıyla erişmeyi sağlayan bulut bilişim sistemlerinde özel finansal bilgiler, e-postalar, müzik koleksiyonları, sosyal medya etkileşimleri ve çok daha fazlası saklanmaktadır. Günümüzde internet üzerinden bankacılık işlemleri yapmak yaygınlaşmış durumdadır. Bunun da ötesinde online oyunlar giderek daha geniş kitlelerce popüler hale gelmiş ve insanlar bu sanal evrenlerde kendi avatarlarını yaratarak kendilerine çevrim içi bir yaşam alanı kurmak adına büyük zaman ve çaba harcamaktadırlar. Dolayısıyla dijital miras, sanal dünyada inşa ettiğimiz tüm bu varlığı kapsamaktadır.

Tam da bu sebeple, her bireyin kendine sorması gereken çok temel sorular bulunmaktadır. Bir yakınınızın öldükten sonra sosyal medya hesaplarınızın yönetimini tamamen eline almasını mı istersiniz, yoksa yalnızca o hesap üzerinden saygıyla hatırlanmayı mı tercih edersiniz? Dijital ortamda biriken binlerce fotoğrafınızı bilgisayar klasörlerinde bir dijital albüm olarak mı çocuklarınıza bırakmak istersiniz, yoksa onları fiziki olarak bastırıp somut bir albüm halinde mi devretmeyi seçersiniz? Bulut bilişim sistemlerinde depolanan finansal verilerin, e-postaların, müzik koleksiyonlarının ve sanal avatarların mülkiyet politikaları şirketler arasında büyük farklılıklar gösterirken veya henüz tam bir hukuki altyapıya kavuşmamışken, bu sorular üzerinde derinlemesine düşünmek ve aile bireyleriyle açıkça konuşmak bir zorunluluk haline gelmektedir.

Tüm bu karmaşık dijital çevre düzenlemesi araçlarına ve hukuki belirsizliklere rağmen, dijital uzmanların sunduğu en pratik ve güvenli çözüm oldukça yalındır. Digital Beyond platformundan Evan Carroll, karmaşık dijital servisler yerine, internetteki bütün hesapların kullanıcı adlarını ve şifrelerini bir kâğıda yazarak güvenilen bir insana teslim edilmesini tavsiye etmektedir.^【17】

Ancak hayattayken önemsiz gibi görünen tek bir fotoğrafın, bir e-postanın veya bir mesajın, öldükten sonra geride kalan sevdikleriniz açısından ne kadar büyük bir anlam ve değere dönüşeceğini asla bilemezsiniz. Fiziksel dünya ile dijital dünya arasındaki çizginin tamamen silindiği günümüzde, internette bıraktığımız her iz, biz bu dünyadan göçüp gittikten sonra da varlığımızı sürdüren dijital birer yankıya dönüşmektedir.