Nazlı’nın Defteri (Kitap)

Nazlı’nın Defteri, Osman Hamdi Bey'in kızı Nazlı'nın 1907-1911 yılları arasında tuttuğu ve yakın çevresinden kişilerin kısa ithaflarını veya imzalarını içerdiği bir defterin incelendiği bir çalışmadır. Edhem Eldem tarafından hazırlanan eser, defterde adı geçen kişilerin kimliklerini, Nazlı ve özellikle babası Osman Hamdi Bey ile ilişkilerini araştırarak, geç dönem Osmanlı Batılılaşmasının entelektüel çevresine ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Edhem Eldem, eski Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesidir. Osmanlı tarihi, özellikle geç Osmanlı dönemi kültürel tarihi, arkeoloji ve modernleşme süreçleri üzerine çalışmaktadır. Bu kitapta Eldem, prosopografik yöntemler ve detaylı biyografik analizlerle Osman Hamdi Bey'in sosyal çevresini anlamaya çalışmıştır.

"Nazlı’nın Defteri", 1907-1911 yılları arasında genç Nazlı Hamdi tarafından tutulan bir hatıra defterini temel alır. Defter, Nazlı’nın yakın akrabaları, aile dostları ve ziyaret ettiği kişilerin ithaflarını ya da imzalarını içerir. Ancak Edhem Eldem, bu defterin sistematik bir kayıt amacı taşımadığını; aksine, daha çok rastlantısal ve gayriresmî bir belge niteliği taşıdığını belirtir. Defterde yer alan yaklaşık otuz üç imza ve ithaf, hem Osman Hamdi Bey’in hem de kızının sosyal çevresine dair izler sunmaktadır.

^{Osman Hamdi, Kızı Nazlı ve Torunu Nimet (Kaynak: Nazlı'nın Defteri, s. 44)}

Eserde, deftere imza atanların kimlikleri ayrıntılı bir şekilde araştırılarak her biri için bağımsız bölümler oluşturulmuştur. Bu kişilerin çoğu Osman Hamdi Bey’in kültürel, sanatsal ve bilimsel çevresinden, özellikle arkeoloji ve sanat dünyasından figürlerdir. Defterde Fransız ve Alman kökenli birçok arkeolog, yazar ve sanatçı yer almaktadır. Kadınların temsil oranı düşük olup, defterdeki ithafların çoğunluğunu erkekler yazmıştır. Ayrıca, defterin oluşum sürecinde mekânlar olarak Eskihisar, Münih ve Paris gibi farklı coğrafyalar öne çıkmaktadır.

^{Nazlı'nın Defteri Sergisi (}Pattu⁾

Eldem, çalışmasında defterin doğrudan ne Osman Hamdi Bey’in biyografisini ne de Nazlı Hamdi'nin kişisel hayatını bütüncül bir şekilde anlamaya imkân verdiğini vurgular. Bunun yerine, defterin sunduğu kısıtlı ve tesadüfi veriler üzerinden, dönemin sosyal ağlarının izini sürerek Osmanlı modernleşmesinin seçkin bir kesiminin gündelik hayatına ve temas kurduğu kültürel çevrelere dair ipuçları sunmaktadır.

"Nazlı’nın Defteri", doğrudan bir siyasi tarih anlatısından ziyade, geç Osmanlı toplumunun kültürel ve entelektüel tarihine mikro düzeyde bir katkı sunmaktadır. Osman Hamdi Bey gibi Batılılaşmış bir Osmanlı aydınının kişisel çevresini incelemek, modernleşme sürecinin bireysel ve toplumsal düzeyde nasıl deneyimlendiğine dair önemli bir pencere açmaktadır.

Eser, tarihyazımında biyografi ve prosopografi yöntemlerini bir araya getirerek Osmanlı seçkinlerinin sosyal ağlarını ve bu ağların Avrupa ile olan entelektüel bağlantılarını görünür kılmaktadır. Bununla birlikte, çalışmada rastlantısallığın ve parçalanmış belgelerin kullanımı, tarihyazımında alternatif kaynakların nasıl değerlendirilebileceğine dair örnek teşkil etmektedir. Eldem’in yöntemi, geleneksel belgelerle yapılamayacak türden kültürel analizlere imkân tanıyan yeni bir yaklaşım sunar.