LEARJET 60

Bombardier Learjet 60, havacılık endüstrisinde orta ölçekli (midsize) iş jetleri kategorisinde sınıflandırılan ve Bombardier Havacılık tarafından üretilmiş çift motorlu bir hava aracıdır. Genel olarak kurumsal seyahatler, hava kargo ve hava ambulansı gibi özel havacılık operasyonları için tasarlanan model, 1993 yılından üretim bandından kaldırıldığı 2007 yılına kadar aktif olarak imal edilmiştir. Learjet serisinin kapasite ve menzil bakımından önemli bir temsilcisi olan araç, performans metrikleri ve aerodinamik altyapısı ile iş havacılığı literatüründe dikkate değer bir konumda bulunmaktadır.

Learjet 60 projesinin kavramsal gelişimi, selefi olan Learjet 55C modelinin yerini alacak ve operasyonel kapasitesi genişletilmiş bir hava aracı tasarlama hedefiyle ortaya çıkmıştır. Kanadalı üretici Bombardier şirketinin 1990 yılında Learjet'i satın almasının hemen ardından, aynı yılın ekim ayında Learjet 60 modelinin üretileceği kamuoyuna duyurulmuştur. Aracın ilk prototip uçuşu 1991 yılında başarıyla gerçekleştirilmiş, sivil havacılık otoritelerinden gerekli sertifikasyonların alınmasının ardından ilk müşteri teslimatları 1993 yılında başlamıştır.^【1】 Üretim periyodu boyunca havacılık pazarında istikrarlı bir talep gören modelden, üretim faaliyetlerinin sonlandırıldığı 2007 yılına kadar literatürdeki farklı verilere göre 274 ila 300'ün üzerinde (kesin olarak 298 adet) üretildiği kaydedilmektedir. Üretici firma 2007 yılından itibaren kaynaklarını, daha gelişmiş aviyonik sistemler barındıran varyantı Learjet 60XR'ın imalatına tahsis etmiştir.^【2】

^{Learjet 60} (Flickr)

Learjet 60'ın dış tasarımı ve aerodinamik yapısı, yapısal sürtünme ve sürüklenme noktalarının tespit edilip optimize edilmesi amacıyla NASA ve Boeing Tranair'in hesaplamalı akışkanlar dinamiği programları kullanılarak şekillendirilmiştir. Geliştirme aşamasında hava aracının gövdesi, temel alındığı Learjet 55 modeline kıyasla 43 inç uzatılmış olup, bu mühendislik müdahalesi uçak kabininde 18 inçlik net bir uzunluk artışı sağlamıştır. ^【3】Aracın aerodinamik verimliliği, eklenen kanatçıklar (winglet) aracılığıyla maksimize edilmiştir. Uçağın dış mekanik boyutları; 17,9 metre uzunluk, 13,4 metre kanat açıklığı ve 4,5 metre kuyruk yüksekliği olarak ölçümlenmiştir.^【4】

Kabin iç mimarisi incelendiğinde, alanın yaklaşık 5,4 metre uzunluğa, 1,8 metre genişliğe ve orta koridordaki boşluk hizasında 1,7 metre tavan yüksekliğine sahip olduğu görülmektedir. Yolcu kapasitesi standart konfigürasyonlarda altı veya yedi kişi olarak planlansa da, maksimum sekiz yolcuya kadar oturma düzeni oluşturulabilmektedir. ^【5】Bagaj ve depolama alanı bağlamında uçak, kabin içinde 24 fit küplük bir gardırop ve arka tuvalet bölümünün ilerisinde yine 24 fit küplük dış bir bagaj kompartımanı sunmaktadır. Araç içi donanımlar arasında mikrodalga fırın entegreli ön mutfak (galley) ve ihtiyaca göre ekstra bir koltuk olarak da kullanılabilen kapalı arka tuvalet yer almaktadır.

Modelin mühendislik özelliklerinin temelini, her biri 4.600 libre itme kuvveti üretebilen iki adet Pratt & Whitney Canada PW305A turbofan motoru oluşturmaktadır. Bu motor konfigürasyonu, 23.500 libre maksimum kalkış ağırlığına (MTOW) sahip olan araca sınıfındaki en yüksek itme-ağırlık oranlarından birini kazandırmıştır. ^【6】Hava aracı, mevcut motor gücü ile kalkış anında dakikada 4.500 fit tırmanma oranına ulaşabilmekte olup, deniz seviyesinden 41.000 fit (yaklaşık 12.500 metre) operasyonel irtifaya 18,5 ile 20 dakikanın altında bir sürede çıkabilmektedir. ^【7】Jetin ulaşabildiği azami hız saatte 852 kilometreye (460 ktas veya Mach 0,81) denk gelirken, sivil havacılık sertifikasyonu kapsamında belirlenen maksimum uçuş tavanı 51.000 fittir.

Operasyonel menzil verileri uçaktaki yolcu sayısına, faydalı yüke ve meteorolojik faktörlere bağlı olarak 2.134 ile 2.451 deniz mili (yaklaşık 4.037 km - 4.478 km) arasında değişkenlik göstermektedir. ^【8】Pist gereksinimleri analiz edildiğinde, uçağın kalkış için 5.920 fit (1.804 m), iniş için ise 3.120 fit (951 m) uzunluğunda piste ihtiyaç duyduğu belirtilmektedir. Aviyonik donanım tarafında uçuş, dört ekranlı Rockwell Collins ProLine 4 dijital gösterge paketi ve entegre bir aviyonik işleme sistemi vasıtasıyla kontrol edilmektedir. Güç yönetimi sistemleri ise Sundstrand T-20G-10C3 model yardımcı güç ünitesi (APU) ile desteklenmiştir.

^{Learjet 60} (Flickr)

Learjet 60'ın havacılık piyasasındaki işletme maliyetleri, aracın hedef uçuş irtifasına hızla tırmanarak atmosferin daha az yoğun olduğu seviyelerde yakıt tasarrufu sağlaması nedeniyle, kendi sınıfındaki en düşük saatlik işletme giderleri arasına girmesini sağlamaktadır. Sabit uçuş masrafları haricinde; modelin piyasadaki güncel pazar fiyatı üretim yılı, motor programı durumu ve gövde uçuş saatine bağlı olarak 1,5 milyon dolar ile 3,39 milyon dolar bandında işlem görmektedir.

Aracın güvenlik istatistikleri ve operasyonel kısıtları, akademik uçuş analizlerinde özellikle iniş evresine dikkat çekmektedir. Modelin yapısı gereği önceki nesillerden miras kalan küçük boyutlu fren balataları ve lastikleri bulunmakta olup, bu durum iniş sırasındaki kinetik enerjinin sönümlenmesinde büyük oranda motorlara entegre edilmiş güçlü itme ters çeviricilerine (thrust reversers) bağımlılık yaratmaktadır. Ulusal Ulaştırma Güvenliği Kurulu (NTSB) tarafından yapılan kaza incelemelerinde, model özelinde yaşanan kırım vakalarının büyük bölümünün mekanik hatalardan ziyade, uçuş el kitaplarında (flight manual) yer alan prosedürlerin uygulanmamasından doğduğu saptanmıştır. İlgili raporlarda, hidrolik sistem arızası sırasında tavsiye edilen frenleme mesafesinin (11.000 fit) dikkate alınmaması veya kar/buzlanma şartlarında kayma önleyici (anti-skid) sistemlerin devre dışı bırakılması gibi pilotaj hataları öne çıkmaktadır. Bu veriler doğrultusunda Learjet 60; doğru motor gücü yönetimi uygulandığında, standart prosedürlere sadık kalındığında yüksek performans sergileyen ancak tolerans payı düşük, üst düzey pilot becerisi talep eden mekanik bir profile sahiptir.