Kızıl Geyik

Kızıl geyik (Cervus elaphus), geyikgiller (Cervidae) familyasının en iri temsilcilerinden biri olup, Türkiye faunasının en stratejik memeli türleri arasında yer almaktadır. Anadolu’nun yerli bir türü olan bu canlı, orman ekosistemlerinin sürdürülebilirliğinde kilit bir rol oynamaktadır. Tarihsel süreçte aşırı avlanma ve yaşam alanı tahribatı nedeniyle popülasyonu kritik seviyelere gerileyen tür, günümüzde koruma ve üretim programlarıyla yeniden eski habitatlarına kazandırılmaya çalışılmaktadır.

^{Kızıl Geyik}(Türk Tarım Orman Dergisi)

Türkiye genelinde kızıl geyikler; Bolu, Kastamonu, Sinop, Çorum, Karabük gibi Karadeniz illerinden İstanbul (Belgrad Ormanı), Bursa ve Kütahya gibi Marmara ve Ege illerine kadar geniş bir coğrafyada yayılım gösterir.

Kızıl geyikler, isimlerini yaz aylarında vücutlarını kaplayan kısa, parlak ve kızılımsı kahverengi postlarından alırlar. Kış aylarında ise post kalınlaşarak rengi gri-kahverengiye döner; bu değişim hayvanın düşük sıcaklıklara dayanmasını sağlar. Karın altı ve kuyruk sokumu bölgeleri genellikle daha açık renkli veya sarımsıdır.
Erkek bireyler, dişilerden daha iri bir vücut yapısına sahiptir ve sadece erkeklerde bulunan kemiksi boynuzlar en karakteristik özellikleridir. Boynuzlar her yıl şubat veya mart aylarında düşer ve mayıs ayından itibaren kadifemsi bir deriyle kaplı olarak yeniden büyümeye başlar. Bir erkek geyiğin boynuzundaki çatalların sayısı ve boynuzun kalınlığı, hayvanın yaşı, genetik yapısı ve beslenme kalitesiyle doğrudan ilişkilidir.

Kızıl geyikler, habitat olarak genellikle yapraklı ve karışık ormanları, orman içi açıklıkları ve çayırları tercih ederler. Gece ve alacakaranlıkta daha aktif olan bu canlılar, otçul (herbivor) bir beslenme düzenine sahiptir. Mevsime bağlı olarak otlar, taze ağaç sürgünleri, yapraklar, meyveler ve ağaç kabukları ile beslenirler. Bu beslenme alışkanlıkları sayesinde orman içi bitki örtüsünün aşırı büyümesini kontrol altında tutarak ekolojik bir denge sağlarlar.

Su ihtiyacını karşılamak için akarsu ve gölet gibi kaynaklara yakın alanlarda bulunurlar. Ayrıca minerale ihtiyaç duydukları dönemlerde toprak yalama alanlarını (tuzlakları) ziyaret ettikleri gözlemlenmektedir.

Kızıl geyiklerde üreme dönemi, "böğürme" (rutting) zamanı olarak adlandırılan eylül ve ekim aylarını kapsar. Bu dönemde erkek geyikler, baskınlık kurmak ve harem oluşturmak amacıyla karakteristik, tok bir sesle böğürürler. Erkekler arasındaki rekabet bazen boynuzların çarpıştırıldığı şiddetli kavgalara dönüşebilir.

Gebelik süresi yaklaşık 230-240 gündür ve dişiler genellikle mayıs veya haziran aylarında tek bir yavru dünyaya getirir. Yavrular, doğduklarında kamufle olmalarını sağlayan beyaz benekli bir posta sahiptir; bu benekler birkaç ay içinde kaybolur. Dişiler ve yavrular yıl boyunca anaerkil sürüler halinde yaşarken, yetişkin erkekler üreme dönemi haricinde yalnız veya kendi aralarında oluşturdukları gruplar halinde hareket ederler.

Türkiye'de kızıl geyik popülasyonunun korunması ve artırılması amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı ile Doğa Koruma ve Milli Parklar (DKMP) Genel Müdürlüğü kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. Bu kapsamda Türkiye'nin farklı bölgelerinde üretim istasyonları kurulmuştur.

İstanbul'da bulunan Bahçeköy Belgrad Ormanı bünyesindeki üretim istasyonu, Türkiye'nin en eski ve başarılı koruma merkezlerinden biridir. 1959 yılında kurulan bu istasyonda, nesli tehlike altına giren geyiklerin kontrollü bir ortamda çoğalması sağlanmaktadır. İstasyonlarda sayıları artan bireyler, daha sonra uygun habitatlara nakledilerek (reintroduksiyon) doğaya bırakılmaktadır. Bursa ve çevresinde de benzer üretim faaliyetleri yürütülmekte, bu sayede Marmara ve Anadolu bölgelerindeki popülasyon genetik çeşitliliği korunarak desteklenmektedir.

^{Kızıl Geyik}(AA)

Türün devamlılığı önündeki en büyük engeller kaçak avcılık, orman yangınları ve tarımsal faaliyetler nedeniyle habitatın parçalanmasıdır. Koruma çalışmaları, sadece birey sayısını artırmayı değil, aynı zamanda mevcut yaşam alanlarının birbirine bağlanmasını (ekolojik koridorlar) ve toplumsal farkındalık yaratılmasını da hedeflemektedir.

Kızıl geyiklerin popülasyon yönetimi, Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen envanter çalışmalarıyla takip edilir. Belirli bir yaşa gelmiş ve üreme yeteneğini kaybetmiş veya popülasyon dengesini bozan erkek bireyler, yıllık yayınlanan "Av Turizmi Uygulama Talimatı" çerçevesinde avlanabilmektedir. Bu faaliyetler sıkı kotalar, özel avlanma izinleri ve belirli ücretlendirmeler dahilinde gerçekleştirilir. Avlanma sahaları, av dönemleri ve avlanabilecek bireylerin nitelikleri (trofe değeri gibi) her yıl çıkarılan ek kararlar ile resmiyet kazanır.