Kaldirik Otu

Kaldırık (Trachystemon orientalis), Boraginaceae (Hodan giller) familyasına mensup, 30-40 cm yüksekliğe ulaşabilen, rizomlu ve çok yıllık otsu bir bitki türüdür. Yaprakları geniş, yürek biçiminde, sert tüylü ve her mevsim yeşil kalma özelliğine sahipken, çiçekleri mavi ile kırmızımsı renkler arasında değişim göstermektedir. Dünya genelinde Doğu Bulgaristan ve Batı Kafkasya’da, Türkiye’de ise özellikle Kuzey Anadolu ve Karadeniz Bölgesi’nde nehir kenarları, nemli ve gölgeli orman altı gibi habitatlarda doğal olarak yayılış göstermektedir. Halk arasında "Kaldirik, Galdirek, Kalduruk, Tomara, Zılbıt, Hodan, Ispıt, Balık otu ve Burğı" gibi pek çok farklı yerel isimle anılmaktadır. 

Kaldırık bitkisi, hem gıda hem de geleneksel tıp alanında yaygın bir kullanım ağına sahiptir. Türkiye’nin Karadeniz Bölgesi’nde bitkinin çiçek tomurcuklu gövdeleri, yaprakları ve yaprak sapları pişirilerek sebze olarak tüketilmekte; kök ve petiol kısımlarından ise turşu yapılmaktadır. Tıbbi açıdan bitkinin idrar artırıcı (diüretik), kan temizleyici, yumuşatıcı, terletici (diyaforetik) ve ateş düşürücü (antipiretik) etkileri olduğu bilinmektedir. Bitki kimyasal bileşimi bakımından tanen, uçucu yağ, nitrat tuzları, müsilaj, saponin ve rezin içermektedir. 

Kaldırık, antioksidan fenolik bileşikler açısından zengin bir kaynak olarak değerlendirilmektedir. Yapılan araştırmalar, bitkinin antioksidan kapasitesinin ve toplam fenolik madde miktarının pişirme yöntemleri ve sürelerinden doğrudan etkilendiğini göstermiştir.  

• Basınçlı Pişirme: Kaldirik bitkisinin 3 ve 10 dakika boyunca basınçlı pişirilmesi, çiğ haline oranla toplam fenolik madde miktarını ve antioksidan kapasitesini artırmaktadır.  

• Süre Faktörü: 5 dakikalık basınçlı pişirme işlemi sonunda elde edilen değerlerin çiğ bitki ile benzerlik gösterdiği, ancak 3 ve 10 dakikalık pişirme sürelerine göre daha düşük kaldığı saptanmıştır.  

• Antioksidan Savunma: Bitki, oksidatif stres durumlarında hücreleri korumak amacıyla polifenol oksidaz gibi enzimatik ve askorbat gibi enzimatik olmayan savunma sistemlerini aktive etmektedir. 

Bitki bünyesinde bulunan polifenol oksidaz (PPO) enzimi, fenolik bileşiklerin oksidasyonundan ve doku hasarlarında görülen kahverengi pigment oluşumundan sorumludur. Trachystemon orientalis üzerinde yapılan çalışmalarda bu enzimin belirli kinetik özellikleri ve metal iyonlarına duyarlılığı belirlenmiştir:  

• Optimum Koşullar: Enzimin 4-metil katekol substratı için en yüksek aktiviteyi pH 5,0 değerinde ve 5 °C sıcaklıkta gösterdiği, K_m sabitinin ise 4,55 mM olduğu tespit edilmiştir.  

• Aktivasyon: Fe^{3+}, Mg^{2+}, Zn^{2+}, Cu^{2+}, Ca^{2+} ve K^{+} iyonları enzimin aktivitesini artıran unsurlardır.  

• İnhibisyon: Hg^{2+}, Mn^{2+}, Ni^{2+}, Sn^{2+} ve Na^{+} iyonları enzim aktivitesini baskılamaktadır. Ba^{2+}, Al^{3+} ve Pb^{2+} metalleri ise konsantrasyonlarına bağlı olarak hem aktivasyon hem de inhibisyon etkisi gösterebilmektedir.  

Kaldırık bitkisinin özütleri, tarımsal mücadelede sentetik pestisitlere alternatif olabilecek biyolojik aktivitelere sahiptir.  

• Antifungal Etki: Bitkinin yaprak, çiçek ve kök ekstraktları, Fusarium solani, Fusarium acuminatum ve Fusarium oxysporum gibi bitki patojeni fungusların miselyum gelişimini engellemektedir. Özellikle %20’lik dozda yaprak ve çiçek su ekstraktlarının bu patojenleri %100 oranında inhibe ettiği gözlemlenmiştir.  

• Herbisidal Etki: Yaprak su ekstraktları, Lepidium sativum ve Abutilon theophrasti gibi yabancı otların tohum çimlenmesini, kök ve sürgün uzunluklarını önemli oranlarda azaltarak herbisidal potansiyel göstermektedir.  

• Fitotoksisite: Yapılan testlerde, kaldırık ekstraktlarının incelenen kültür bitkileri üzerinde herhangi bir fitotoksik (zararlı) etki göstermediği saptanmıştır.