"Kahraman Düşmandı, Rahat Uyusun"

Budapeşte’nin tarihî Buda yakasında, eski Budin Kalesi’nin taşları arasında dolaşırken Osmanlı tarihinin en dramatik sonlarından birinin izine rastlamak mümkündür. Burada, bir zamanlar savunmakla görevli olduğu şehrin düşüşü sırasında hayatını kaybeden son Budin beylerbeyi Abdurrahman Abdi Paşa’nın hatırası yaşamaktadır.

^{Abdurrahman Abdi Paşa Anıt Kitabesi (Fotoğraf: Meryem Şentürk Çoban)}

Onun hikâyesini sıra dışı kılan yalnızca yetmiş yaşına gelmiş bir devlet adamının son ana kadar savaşması değildir. Asıl dikkat çekici olan, hatırasının yüzyıllar sonra kendisiyle savaşanların torunları tarafından “kahraman düşman” sözleriyle yaşatılmasıdır.

Budin Kalesi’ndeki mezar taşı, bu nedenle yalnızca bir Osmanlı paşasının ölümünü değil, yaklaşık bir buçuk asırlık Osmanlı Budini’nin de sonunu hatırlatan sessiz bir tarih belgesi gibidir.

Abdurrahman Abdi Paşa, Yeniçeri Ocağı’nda yetişmiş tecrübeli bir Osmanlı askeri ve devlet adamıydı. Çeşitli görevlerde bulundu. Sonunda yolu, Osmanlı Devleti’nin Orta Avrupa’daki en önemli merkezlerinden biri olan Budin’e çıktı.

1685 yılında yeniden Budin Beylerbeyiliğine getirildiğinde Osmanlıların Macaristan’daki hâkimiyeti artık eski gücünden uzaktı. 1683 Viyana seferinin başarısızlığının ardından dengeler değişmiş, Osmanlıların bölgedeki önemli kaleleri büyük bir askerî baskı altında kalmıştı. Budin de yaklaşmakta olan büyük hesaplaşmanın merkezindeydi.

1686 yılında Lorraine Dükü Charles’ın kumandasındaki büyük müttefik ordusu, Budin önlerine geldi. Abdurrahman Abdi Paşa, kendisinden çok daha güçlü bir orduya karşı uzun ve ağır bir savunma yürütmek zorunda kalmıştı. Kuşatmanın 17 Haziran 1686’da başladı. Budin müdafileri 2 Eylül’e kadar 78 gün boyunca kuşatmaya direnebildi.^【1】

Budin kuşatması ilerledikçe savaş yalnızca iki ordunun mücadelesi olmaktan çıktı. Kale, günler boyunca ağır toplar ve humbaralarla dövüldü. Osmanlı kuvvetlerinin dışarıdan şehre yardım ulaştırma girişimleri ise büyük ölçüde başarısız oldu.

^{Buda Yakası'nın Peşte'den Görünümü (Fotoğraf: Meryem Şentürk Çoban)}

Kuşatmanın en büyük felaketlerinden biri cephanelikte meydana gelen büyük patlamaydı. Binlerce kişinin (4 bin civarında) şehit olduğu patlama, kale savunmasını ağır biçimde sarstı ve surlarda büyük gedikler açtı. Buna rağmen Abdurrahman Abdi Paşa teslim olmayı kabul etmedi. Avusturyalılara karşı savunmayı sürdürdü.^【2】

Dışarıdan beklenen yardım da kaleye gerektiği ölçüde ulaşmadı. Kuşatma hatlarını yararak içeri girmeye çalışan askerlerin büyük bölümü hayatını kaybetti. Budin’deki savunma kuvvetleri giderek azalırken kuşatmacılar şehrin çevresindeki stratejik noktaları ele geçiriyordu.

Sonunda Toprak Kule ve Frengi Kule’nin düşmesinin ardından saldıran kuvvetler kaleye girmeyi başardı. Fakat savaş henüz bitmemişti.

^{Abdurrahman Abdi Paşa Anıt Kitabesi (Fotoğraf: Meryem Şentürk Çoban)}

Abdurrahman Abdi Paşa ve beraberindeki askerlerin son büyük direniş noktalarından biri Viyana Kapısı oldu. Burada son derece şiddetli çatışmalar yaşandı ve çok sayıda savunmacı hayatını kaybetti.

Saldıran birliklerin şehre girmesiyle mücadele sokaklara taşındı. Budin müdafileri daha sonra iç kale durumundaki Bali Paşa Meydanı’na doğru çekildi. Son Budin Valisi Abdurrahman Abdi Paşa da bu çatışmaların içinde bulunuyordu.

Ve sonunda, ömrünün son dönemindeki bu tecrübeli asker, savunmakla görevli olduğu şehirde savaşırken hayatını kaybetti. Onun şehadetinin ardından kalan müdafiler de teslim oldu.

^{Tuna Nehri, Budapeşte (Fotoğraf: Meryem Şentürk Çoban)}

Budin, 1541’den beri doğrudan Osmanlı idaresinde bulunan önemli bir eyalet merkeziydi. 1686’daki düşüşüyle Osmanlıların şehirdeki yaklaşık 145 yıllık hâkimiyeti sona erdi.

O sırada yaklaşık 70 yaşında olan Paşa’nın naaşı birkaç gün boyunca meydanda bırakıldı, ardından esirlere defnettirildi. Diğer birçok Osmanlı askerinin naaşı ise Tuna’ya atıldı.^【3】

Bugün Budapeşte’de Abdurrahman Abdi Paşa’nın şehit düştüğü yerde bir mezar taşı bulunmaktadır.

Abdurrahman Abdi Paşa’nın hikâyesinin belki de en etkileyici tarafı, ölümünden çok sonra ortaya çıkan bu kitabedir.

^{Abdurrahman Abdi Paşa Anıt Kitabesi (Fotoğraf: Meryem Şentürk Çoban)}

Şehit düştüğü yere Macarlar tarafından Türkçe ve Macarca bir kitabe dikilmiştir. Kitabenin üzerinde şunlar yazılıdır:

“145 yıllık Türk egemenliğinin son Buda valisi Abdurrahman Abdi Arnavut Paşa bu yerin yakınında 1686 Eylül ayının 2. günü öğleden sonra yaşamının 70. yılında maktul düştü. Kahraman düşmandı. Rahat uyusun.”

Bugün eski Budin Kalesi’nde Abdurrahman Abdi Paşa’nın adını taşıyan taş, bir şehrin el değiştirdiği, bir dönemin kapandığı ve iki tarafın birbirine karşı savaştığı büyük bir tarihsel kırılmanın tam ortasında durmaktadır.

Abdurrahman Abdi Paşa Budin’i savunurken hayatını kaybetmiş, naaşı günler sonra defnedilmiş; fakat yüzyıllar sonra bile karşısında savaştığı insanların ülkesinde “kahraman düşman” olarak anılmaya devam etmiştir.