İskəndər Sarkofaqı

İskəndər Sarkofaqı, Keç Klasik Dövrü’ndən Helenistik Dövrə keçidin xarakteristik elementlərini daşıyan bir kral sarkofaqıdır. 1887-ci ildə, Osman Hamdi Bey’in apardığı qazılar zamanı Sidon (bugünkü Lübnan’ın Sayda şəhəri) Krallıq Nekropolü'ndə tapılan bu sarkofaq, İstanbul Arxeoloji Muzeyləri’ne gətirilmiş və o vaxtdan bəri muzeyin ən mühüm hissələrindən biri olmuşdur. Yüksək keyfiyyətli kireçtaşı və ya mərmərdən hazırlanmış sarkofaq, işçiliyi və üzərindəki çox qatmanlı ikonografik elementlərlə diqqət çəkir. Əsərin üzərindəki qəliblərdə Böyük İskəndərə bənzər fiqurlar görülməkdə olsa da, sarkofaqın əslində Sidon Kralı Abdalonymos üçün inşa edildiyinə dair güclü dəlillər vardır.

^{İskəndər Sarkofaqı, İstanbul Arxeoloji Muzeyləri (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

İskəndər Sarkofaqı, MÖ 4-cü əsrin sonlarına tarixlənir və bu dövr Şərqi Aralıq Dənizi hövzəsinin çətin siyasi mühitini əks etdirir. Pers İmperatorluğu ilə Yunan şəhər-dövlətləri arasındakı əlaqənin zirvəyə çatdığı və Böyük İskənderin səfərləri ilə doruğa çıxan bu dövrdə, Sidon kimi şəhər-krallıqlar bir çox mədəni və sənət təsirini eyni anda yaşamışdır. Sarkofaqın, xüsusən Yunan və Pers elementlərini birləşdirməsi, dövrün siyasi və iqtisadi əlaqələrinin sənət əsərlərinə əks olmasının konkret nümunəsi olaraq qəbul edilir.

Söhbət edilən sarkofaqın kəşfi isə bölgədə yaşayan Mehmet Şərifin bir müşahidəsi ilə başlamışdır. Şərif, Sayda’ya təxminən yarım saat uzaqlıqda yerləşən Ayaa’dakı ərazisində çalışarkən, bir quyunun dibində mağaraya bənzər bir giriş fərq etmiş və 2 mart 1887-ci ildə vəziyyəti Sayda Kaymakamı Sadıq Beyə bildirmişdir. Rəsmi şəxslər, bölgədə etdikləri araşdırmalar nəticəsində bir hesabat hazırlayaraq Bâb-ı Âli'ye və Müze-i Hümâyûn'a göndərmişlər. O dövrdə Müze-i Hümayun’un müdiri olan Osman Hamdi Bey, hesabatın əhəmiyyətini dərhal qavrayaraq vaxt itirmədən Sayda’ya getmək üçün hazırlıqlara başlamışdır.

Osman Hamdi Bey, Sayda’da qazı işləri aparmaq üçün əvvəlcə rəsmi icazə almalı olduğu üçün, ən mühüm tapıntıları Müze-i Hümâyûn'a gətirmək məqsədilə padşahdan icazə və maliyyə vəsaiti istəmişdir. II. Abdülhamid, bu tələbi müsbət qarşılayaraq lazımi maliyyələşdirməni və qazı icazəsini təmin etmişdir. Bu icazə ilə başlayan işlər nəticəsində, söz konusu ərazidən 22 kral sarkofaqı çıxarılmışdır. Tapılan sarkofaqalar arasında, Misir firavunlarının istifadə etdiyi antropoid (insan şəklində) formada hazırlanmış və içində MÖ 6-cı əsrdə hökm sürən Tabnitin mumyasının yerləşdiyi “Tabnitin Sarkofaqı” ən qədim nümunə olaraq önə çıxır. Bununla yanaşı, Satrap Sarkofaqı, Likya Sarkofaqı, Ağlayan Qadınlar Sarkofaqı və İskəndər Sarkofaqı kimi mühüm əsərlər də İstanbul’a gətirilmişdir. Xüsusilə İskəndər Sarkofaqı, arxeologiya dünyasının başyapıtları arasında göstərilərək böyük maraq doğurmuşdur.

^{Osman Hamdi Bey’in qazı işləri nəticəsində hazırladığı plan və kəsit. Aşağı ortada yerləşən İskəndər Sarkofaqıdır. (Şəkil: Nazlı Kemerkaya, İstanbul Arxeoloji Muzeyləri)}

Dünyanın ən böyük sarkofaqalarından biri olan bu əsər, 25 ton ağırlığında olub Sidon Krallıq Nekropolü 3 nömrəli məzar otağında yerləşir. Sarkofaq, bir gəmi formasındakı əsas quruluşla ona uyğun örtümdən ibarətdir. Ölçüləri 2,12 x 3,18 x 1,67 metr olan bu quruluş, Yunanıstanın məşhur Pentelikon mərmərindən hazırlanmışdır; orijinalında boya istifadə edilib, lakin zamanla boyaların bir hissəsi aşınmışdır. Üçbucaq alınlığı və dam örtülü quruluşu, əsərin özünəməxsus memarlıq xüsusiyyətlərini göstərir.

^{Qısa kənardakı alınlıqda tapılan qəliblərdəki boya qalıntıları (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Sarkofaqın ən diqqət çəkən xüsusiyyəti, uzun üzlərindən birində yerləşən və Perslər ilə Yunanlar arasındakı qarşıdurmanı təsvir edən müharibə səhnəsidir. Bu təsvirin, Böyük İskənderin MÖ 333-cü ildə qazandığı, Finikiya və Suriyanın qapılarını açan İssos Döyüşünü təmsil etdiyi düşünülür. Döyüşün nəticələrindən biri olaraq, sarkofaqın sahibi olduğu düşünülen Abdalonymosun taleyindəki dəyişiklik, sonrasında Sidon kralı olmasına gətirib çıxarmışdır.

Hər nə qədər “İskəndər Sarkofaqı” olaraq anılsa da, əslində bu əsər Böyük İskəndərə aid deyil. Dövrün yaxınlığına görə Sidon Kralı Abdalonymosa aid olduğu düşünülür. Sarkofaqın bu adla tanınmasının səbəbi, qəliblərindəki səhnələrdə Böyük İskəndər fiqurunun rast gəlinməsidir. İlk baxışda böyük bir səhv kimi görünə bilər, lakin İskəndərə aid olmadığı anlaşıldıqda, bu vəziyyətin yalnız kiçik bir detal olduğu qəbul edilmiş və əsər, qazandığı şöhrətə görə həmin adla anılmağa davam etmişdir.

İskəndər Sarkofaqında iki əsas mövzu işlənmişdir. Birincisində, Makedoniyalılar ilə Perslilər arasındakı çətin müharibə səhnələri yer alır. İkincisində isə Makedoniya və Perslərin birgə qatıldığı maral, panter və aslan ovu səhnələri təsvir edilmişdir. Bu iki mövzu, dövrün siyasi və sosial quruluşunu əks etdirən mühüm vizual ifadələr olaraq qiymətləndirilir.

Sarkofaqın geniş üzlərindən birində, Makedoniya Kralı Böyük İskəndərin Pers Kralı III. Dariusu və ordusunu məğlub etdiyi İssos Döyüşü təsvir edilmişdir. Kütləvi kompozisiyanın ən önündə, diqqəti çəkən ilk fiqur olaraq Böyük İskəndər görünür.

^{Uzun kənardakı müharibə səhnəsi (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Əsərin digər geniş üzündə isə ova səhnəsi yer alır; bu bölümdə Perslilər ilə Romanların, Perslilərin böyük əhəmiyyət verdiyi ov ənənəsini birgə davam etdirdikləri göstərilmişdir. Ov səhnəsi, Perslilərin əkim etdikləri və heyvan ovu etdikləri bağça və ya park xarakterli bir mühitdə keçir; burada üçü atlı olmaqla, ümumilikdə səkkiz fiqur var.

^{Uzun kənardakı ov səhnəsi (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Kiçik üzlərdən biri, müharibə səhnəsinin davamı kimi tərtib edilmişdir. Üç qrup şəklində düzülən bu səhnə, real detalları ilə önə çıxır. Eyni üzün üst hissəsindəki alınlıqda da oxşar bir müharibə səhnəsi görünür və burada yer alan fiqurların hamısı Roma mənşəli olaraq təsvir edilmişdir.

^{Qısa kənardakı müharibə səhnəsi (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Digər kiçik üzdə isə ova səhnəsi təkrarlanmış, lakin bu dəfə səhnədəki bütün xarakterlər Persli fiqurlardır. Bu səhnədə ovçunun əlində qalkanın olması, Perslilərin ov geyimində qalkanın da yer aldığını göstərən mühüm bir detal olaraq qəbul edilir. Bu iki əsas səhnə qrupu (müharibə və ov), kralın qəhrəmanlığı, cəsarəti və güclü liderliyini izah etməklə yanaşı, dövrün elit təbəqəsinin yaşam tərzini sənədləşdirmək baxımından əhəmiyyətlidir.

^{Qısa kənardakı ov səhnəsi (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}