Ağlayan Qadınlar Lahdi

Ağlayan Qadınlar Sarkofaqı, İstanbul Arxeoloji Muzeyləri kolleksiyasının ən diqqət çəkici parçalarından biri olaraq, İskəndər Sarkofaqı’nın dərhal ardından xüsusi bir mövqeyə malikdir. Əsər, üzərindəki 18 qadının yas tutar şəkildə təsvir edilməsi səbəbilə bu adı almışdır. Bu fiqurların hər biri, fərqli duruşları və üz ifadələri ilə bir duyğu halını əks etdirərək fərqli şəxsiyyətlərə işarə edir. Sarkofaqın içində yatan şəxs ilə bu kədərli qadın fiqurları arasındakı əlaqə isə, hələ də həll olunmamış bir sirr olaraq varlığını davam etdirir.

1887-ci ildə, Osman Hamdi Bey’in apardığı qazılar zamanı Sidon (bu günkü Lübnan’ın Sayda şəhəri) Krallıq Nekropolü'ndə tapılan sarkofaq, böyük yeraltı otaq məzarlarında İskəndər sarkofaqı ilə birlikdə ortaya çıxmışdır. Bu yeraltı məzar kompleksi, eyni zamanda Sidon sülaləsinə aid olduğu düşünülən mühüm bir krallıq məzarlığı olaraq təsvir edilir. Bu ərazidə tapılan ümumilikdə 22 lahit, dövrün sənət və dəfn adətlərini əks etdirməsi baxımından tarixçilər və arxeoloqlar arasında böyük maraq doğurmuşdur.

Krallıq məzarlığındakı hər bir otaqda, Sidon sülaləsinə aid olan şəxslərin sarkofaqləri yerləşir. Bu sarkofaqlər, inşa edildikləri dövrün sənət üslubunu və mədəni xüsusiyyətlərini daşıdığı üçün, hansı kral və ya hansı hökmdar dövrü ilə əlaqələndirilə biləcəkləri barədə mühüm ipuçları təqdim edir. Sarkofaqlərin ən köhnəsi, Misir üslubunda, qara bazalt və ya diorit istifadə edilərək insan şəkli formasında inşa edilmiş və içində MÖ 6. əsrdə hakim olduğu bilinen Tabnit’in mumyasının tapıldığı “Tabnit’in Sarkofaqı” adı ilə tanınan nümunədir. Sülalənin ən son tarixli sarkofaqı isə Sidon’un son kralı Abdalonymos’a aid olduğu düşünülən İskəndər Sarkofaqı’dır.

Ağlayan Qadınlar Sarkofaqı isə fərqli bir otaqda tapılmış və digər sarkofaqlərdən ayrılan bədii üslubu səbəbilə təxminən MÖ 360-ci ilə tarixlənir. Bu dövrdə Sidon və ümumilikdə Finikiya torpaqlarında həm siyasi, həm də sosial dəyişikliklər yaşanır, eyni zamanda tarixçilərin çapkınlığı və geniş haremi ilə tanıdığı I. Straton’un hakimiyyət sürdüyü qeyd edilir. Bu siyasi və mədəni mühit, Ağlayan Qadınlar Sarkofaqı kimi fərqli üslubi xüsusiyyətlər göstərən əsərlərin meydana çıxmasına zəmin yaratmışdır.

^{Ağlayan Qadınlar Sarkofaqı, İstanbul Arxeoloji Muzeyləri (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Ağlayan Qadınlar Sarkofaqı, 2,97 metr hündürlüyə, 2,54 metr uzunluğa və 1,37 metr genişliyə sahibdir. Antik dövrün ən yaxşı qorunmuş sarkofaqlərındən biri olaraq qəbul edilən bu əsər, kralın ölümü üçün təşkil edilən dəfn mərasimini və ona duyulan yasın ifadəsini qəliblərlə təqdim edir. Üzərindəki oymalı detalları bir neçə heykəltəraşın birgə işi ilə yaradıldığı düşünülür. Sarkofaqın əsas memarlığı, İyon tərzində bir məbədin nisbətlərinə oxşarlığı ilə diqqət çəkir və Helenistik heykəl sənətinə yansıyan Şərq təsirini vurğulayan mühüm nümunələrdən biri hesab edilir.

^{Ağlayan Qadınlar Sarkofaqı İyon sütunları (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Sarkofaqı əhatə edən İyon sütunlarının arasında, sayı on səkkiz olan qadın fiqurları yerləşdirilmişdir. Bu qadınların hər biri, kədərli davranışları ilə birgə bir duyğu ifadə etsə də, duruşları və jestləri müxtəliflik yaradaraq əsərdə hərəkətlilik və müxtəliflik təqdim edir. Tıraşlı saçlar, çılpaq ayaqlar, yırtıq paltarlar və acını əks etdirən jestlər, Semitik icmalara aid yas tutma formasını xatırladır. Sütunlar arasına yayılmış bu qadın fiqurlarının, dövrün Orta Şərq cəmiyyətlərində tez-tez rastlanan peşəkar yasçılardan fərqli olaraq, ölən kralın həyat yoldaşlarını vəya harem üzvlərini təmsil etdiyi düşünülür.

^{Qadın fiqurları (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

^{Qadın fiqurları (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Sarkofaqın üst hissəsindəki ekphora səhnəsi, dəfn mərasimində tabutun daşınmasını təsvir edir. Bu səhnə, Anadolu’da Pers Satraplığı bölgələrində rastlanan oxşar dəfn alaylarını xatırladığı üçün, sarkofaqın sahibinin kimliyi və mənşəyi ilə bağlı qiymətləndirmələrə şərait yaradır. Kişi fiqurları Şərq üslubunda paltarlar, qadınlar isə Yunan ənənəsinə uyğun geyimlər geyinmişdir, bu da səhnədəki çoxmədəniyyətli strukturu vurğulayır.

Alayın ən önündə, dizginsiz iki atı yan-yana gətirən iki kişi var; dərhal arxalarında qəhrəmanlıq və hərbi qüdrətin simvolu olan, dörd atın çəkməsi ilə bir döyüş arabası (quadriga) yer alır. Bu aracı izləyən ikinci quadriga isə dəfn arabasını daşıyaraq sarkofaqın sahibini gətirir. Bəzi cəmiyyətlərdə yüksək statuslu fərdlərlə birlikdə atlar da dəfn olunsa da, bu sarkofaqdə bir kişi baş sümüklərinə əlavə olaraq yeddi tazı baş sümükləri tapılmışdır. Bu vəziyyət, Sidon Krallarının ovlanma sahələri olan “paradeisos”da istifadə etdikləri ov itlərini dəfn mərasimində qurban verərək sarkofaqın içinə yerləşdirmiş ola biləcəklərini göstərir.

^{Ekphora səhnəsi (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}

Həmçinin sarkofaqdə təsvir olunan kiçik miqyaslı ov səhnəsi, dəfn sahibinin ovçuluq həvəsini və dövrünün qəhrəmanlıq anlayışını konkret şəkildə ifadə edir.

^{Aşağı hissədəki ov səhnəsi (Şəkil: Nazlı Kemerkaya)}