İnsanlar neden haklarını aramaktan çekiniyor?

Kasada fişi elinde tutup birkaç saniye duran insanlar vardır. Ürünün etikette yazan fiyatıyla kasadaki fiyatın farklı olduğunu fark eder ama yine de bir şey demez. İçinden kısa bir hesap yapar: “Şimdi bunu söylesem uğraşacağım… Kasiyer çağıracak… İnsanlar bekleyecek…” Sonra kartını uzatır. Fazla ödediğini bile bile.

Benzer bir sessizlik başka yerlerde de yaşanıyor aslında. Fazla mesai ücretini istemeye çekinen çalışanlarda. “İade yok” denince doğrudan mağazadan çıkan müşterilerde. Haksız yere suçlandığı hâlde tartışmayı büyütmemek için susan insanlarda. Bazen mesele hakkı bilmemek değil. İnsanlar haklarını bilse bile kullanmıyor.

Çünkü hak arama dediğimiz şey, kağıt üstünde göründüğü kadar kolay bir davranış değil.

İnsanlar neden hakkını aramıyor sorusunun cevabı çoğu zaman hukukta değil, gündelik hayatın içinde saklı. Çünkü birçok insan çocukluğundan itibaren “sorun çıkarmamayı” öğreniyor. Sessiz olmak makul görülüyor. İdare etmek olgunluk sanılıyor. “Boşver ya” cümlesi neredeyse toplumsal refleks gibi çalışıyor.

Ve bir süre sonra küçük haksızlıklar normalleşmeye başlıyor.

Otobüste biri sıraya kaynak yaptığında ses çıkarmıyoruz. Bankada yanlış kesinti olduğunda “uğraşılmaz şimdi” diyoruz. Sipariş eksik geldiğinde uygulamayı açıp şikâyet etmek yerine eksik ürünle yetiniyoruz. Çünkü insan zihni bazen hakkını almaktan çok, o süreçten kaçmaya çalışıyor.

Aslında burada ilginç bir psikolojik taraf var. İnsanlar çoğu zaman haklı olduklarını biliyor ama haklı olmanın getirdiği sosyal yükten çekiniyor. Çünkü hak arayan kişi toplumda bazen “zor insan”, “problem çıkaran kişi” gibi algılanabiliyor.

Bir restoranda yanlış gelen hesabı sorgulayan biri masadaki diğer insanları bile geriyor bazen. Hemen o cümle geliyor:
“Tamam ya, uzatma.”

Sanki hakkını istemek değil de ortamın huzurunu bozmak sorunmuş gibi.

Bu yüzden birçok insan sessiz kalmayı daha güvenli buluyor. Özellikle otorite hissedilen yerlerde bu daha belirgin oluyor. Resmî kurumlarda, iş yerlerinde, büyük şirketlerde ya da polisle iletişim anlarında insanlar çoğu zaman kendini doğal olarak geri çekiyor. Çünkü karşı tarafta “sistem” hissi var. Ve sistemin karşısında birey olmak birçok insana yorucu geliyor.

Hukuki süreç korkusu da tam burada devreye giriyor zaten.

İnsanların zihninde hukuk çoğu zaman karmaşık, uzun ve stresli bir alan gibi duruyor. Dava süreçleri, dilekçeler, mahkemeler, resmî dil… Bütün bunlar insanların gözünde büyüyor. Hatta bazen insanlar en baştan “Nasıl olsa sonuç çıkmaz” diye düşünüyor.

Belki de bu yüzden birçok kişi küçük haksızlıkları sineye çekmeyi daha mantıklı buluyor.

Çünkü hak aramak yalnızca “haklı olmak” meselesi gibi görülmüyor; aynı zamanda enerji, zaman ve psikolojik dayanıklılık gerektiren bir süreç gibi hissediliyor.

Bir noktadan sonra insanlar kendini şöyle ikna etmeye başlıyor:
“Boşver, değmez.”

Aslında bu cümle günlük hayatın en güçlü savunma mekanizmalarından biri olabilir.

Çünkü “değmez” dediğin anda mesele kapanıyor. Tartışma çıkmıyor. Yorulmuyorsun. Karşı tarafla yüzleşmiyorsun. Ama ilginç olan şu: İnsan bazen en çok sustuğu şeyleri içinde büyütüyor.

Özellikle iş hayatında bu durum çok daha görünür oluyor. Fazla mesai ücretini isteyemeyen insanlar, mobbinge rağmen sessiz kalan çalışanlar ya da hakkı olan izni kullanmaya çekinen kişiler… Çoğu zaman mesele haklarını bilmemeleri değil. Tam tersine, bazen neyin yanlış olduğunu gayet iyi biliyorlar.

Ama hak bilinci ile o hakkı kullanabilmek aynı şey değil.

Çünkü hak kullanmak bazen risk hissi yaratıyor. İşini kaybetme korkusu, dışlanma korkusu, “problemli çalışan” olarak görülme korkusu… İnsanlar yalnızca hukuki sonucu değil, sosyal sonucu da düşünüyor.

Ve galiba en çarpıcı noktalardan biri şu:
Toplum olarak küçük haksızlıklara çok alıştık.

İade kabul etmeyen mağazalar normal geliyor. Saatlerce bekleten kurumlar normal geliyor. Sürekli geç başlayan sistemler, cevap verilmeyen başvurular, insanların zamanına saygı duyulmaması… Bunların çoğu artık insanları şaşırtmıyor bile.

Çünkü sürekli tekrar eden şeyler zamanla düzen gibi görünmeye başlıyor.

Bu yüzden bazen insanlar hukuki haklarını bilmek konusunda bilinçlense bile davranış değişmiyor. Çünkü sorun yalnızca bilgi eksikliği değil. Alışkanlıklar, korkular, sosyal refleksler ve yıllardır öğrenilmiş davranış biçimleri işin içine giriyor.

Hak arama kültürü biraz da toplumun insanlara ne öğrettiğiyle ilgili.

Bazı toplumlarda hakkını istemek doğal görülüyor. Bazılarında ise “sessiz ve uyumlu olmak” daha değerli kabul ediliyor. Bizde çoğu insan çocukluğundan itibaren uyumlu olmayı öğreniyor. Çok itiraz eden değil, idare eden insan makbul sayılıyor.

Belki bu yüzden insanlar bazen hakkını aramayı kavga çıkarmakla karıştırıyor.

Oysa çoğu hak arama davranışı aslında yalnızca sınır çizebilmekle ilgili. Ama biz sınır koymayı bile zaman zaman sertlik gibi algılıyoruz.

İşin en garip tarafı ise şu olabilir:
İnsanlar bazen en çok kendilerine yapılan haksızlıklarda sessiz kalıyor.

Başkasının yaşadığı bir olaya dışarıdan bakınca “Ben olsam hakkımı arardım” demek kolay geliyor. Ama olay insanın kendi başına geldiğinde içine başka duygular giriyor. Yorulmama isteği. Gerilimden kaçınma isteği. Düzeni bozmama refleksi.

Ve böyle böyle sessizlik normalleşiyor.

Belki de insanların neden hakkını aramadığı sorusunun tek bir cevabı yok. Biraz korku, biraz yorgunluk, biraz alışkanlık, biraz da toplumun yıllardır öğrettiği “boşver” kültürü…

Çünkü bazen insanlar hakkını bilmediği için değil, hakkını kullanmanın bedelinden çekindiği için susuyor.