İmar Məclisləri (Tənzimat Dövründə)

İmar Məclisləri, 1845-ci ildə Tanzimat (1839-1876) islahatları çərçivəsində, Osmanlı vilayətlərində inzibati, iqtisadi və abadlıq məsələlərini araşdırmaq və onları mərkəzi hökumətə məruzə etmək üçün yaradılmış müvəqqəti nəzarət şuraları idi. Bu məclislər Osmanlı İmperiyasının vilayət idarəçiliyini modernləşdirmək səylərinin bir hissəsi kimi təşkil olunmuş, infrastruktur layihələrinin icrasına nəzarət, vergi sisteminin yenidən təşkili, təhsil və ticarət sahələrindəki çatışmazlıqların müəyyən edilməsi kimi vəzifələri yerinə yetirmişdir. Hər bir məclis, hərbi, ilmiye (din alimləri) və mülkiyyə (mülki idarəetmə) siniflərindən seçilmiş dörd üzvdən ibarət idi. Məclislər on fərqli bölgəyə bölünmüş və hər biri bir neçə vilayəti əhatə edəcək şəkildə fəaliyyət göstərmişdir. Yerli idarəçilər və xalqın iştirakı ilə iclaslar təşkil edərək vilayətlərdə əsas problemləri müəyyənləşdirən bu məclislər, həll yolları təklif edən hesabatlar hazırlayaraq mərkəzi hökumətə təqdim etmişdir. Lakin 1846-1847-ci illərdə fəaliyyətlərini böyük ölçüdə tamamlayan İmar Məclisləri, 1847-ci ildə yaradılan Nafia Naziri (Abadlıq Nazirliyi) bu sahələrdəki işləri öz üzərinə götürdükdən sonra ləğv edilmişdir.

1839-cu ildə elan olunan Tanzimat Fərmanı hüquqi və inzibati islahat dövrünü başlatmış, lakin bu islahatlar vilayətlərdə gözlənilən təsiri dərhal göstərməmişdi. Vergi ədalətsizlikləri, infrastruktur çatışmazlıqları və iqtisadi gerilik kimi problemlər davam edirdi.

Osmanlı idarəçiləri mərkəzi qərarları vilayətlərdə uğurla həyata keçirməyin yollarını axtarmağa başladı. Nəticədə, fevral 1845-ci ildə İmar Məclisləri yaradıldı. Məqsəd Tanzimat islahatlarının tətbiqini yerində qiymətləndirmək və vilayətlərdə nə edilməli olduğunu müəyyənləşdirmək idi. Bu məclislərin yaradılmasının əsas səbəbi islahatların praktikada daha sürətli həyata keçirilməsini təmin etmək və mərkəzi idarənin birbaşa nəzarət edə bilmədiyi yerli problemləri müəyyən edib həll etmək idi.

Həmçinin, həmin dövrdə hər vilayətdən iki nümayəndənin İstanbula dəvət olunaraq bölgə hesabatlarının tələb edilməsi qərara alındı. Bununla da, mərkəzi hökumət vilayətlərdəki problemləri birbaşa öyrənə biləcəyi nümayəndə heyətləri təşkil etdi. Xalqın tələbatlarının yerində, yerli əhali ilə birlikdə müəyyən edilməsi yeni qaydaların qəbul olunmasını asanlaşdıran bir addım kimi qiymətləndirilirdi. Bu məqsədlə İmar Məclisləri, imperiya miqyasında müvəqqəti "islahat və abadlıq" komissiyaları kimi düşünülmüş və ölkənin inkişafını təmin etmək üçün fəaliyyətə başlamışdır. Dövlət rəsmiləri bu məclislər vasitəsilə vilayət idarəçiliyində islahatların vacibliyini konkret faktlarla sübut etməyi və Tanzimatın "xalq üçün xalqla birlikdə" həyata keçirilməsini təmin etməyi hədəfləmişdir.

İmar Məclisləri, Osmanlı inzibati sistemində ilk dəfə görülən müvəqqəti yoxlama qurumları kimi 1845-ci ildə yaradılmış və ölkənin müxtəlif bölgələrində islahatları həyata keçirmək üçün fəaliyyət göstərmişdir. Bu məclislər fərqli sahələrdən olan mütəxəssislərdən ibarət idi: bir hərbçi, bir ilmiye sinfinin nümayəndəsi (alim), bir mülki idarəetmə nümayəndəsi və bir katib. Bu struktur balanslı bir təmsilçilik təmin edirdi.

Məclislər geniş bir coğrafi ərazini əhatə edirdi. Anadolu və Rumelidə müəyyən edilmiş 10 bölgəyə bölünmüş və hər bir məclis bir neçə vilayəti əhatə edəcək şəkildə təyin olunmuşdur. Məsələn, bəzi heyətlər Ədirnə və Silistre bölgəsində işləyərkən, digərləri Konya və ətrafında fəaliyyət göstərirdi. Sabit bir məkanda yerləşməyən bu məclislər sancaqları və qəzaları ayrı-ayrılıqda gəzərək yerində yoxlamalar aparırdı. Məqsəd, təxminən bir il ərzində hər bölgədəki çatışmazlıqları müəyyənləşdirmək idi.

İmar Məclislərinin fəaliyyətini müəyyən edən təlimatnamələr əsas islahat sahələrini göstərmiş və araşdırılması lazım olan əsas mövzular bunlar idi:

• Vergi sisteminin yenidən təşkili
• Torpaq istifadəsi və kənd təsərrüfatının inkişafı
• Yol, körpü və dövlət binalarının tikintisi
• Asayiş və inzibati tənzimləmələr
• Təhsil müəssisələrinin vəziyyəti və müəllim çatışmazlığı

Xüsusilə təhsil sahəsində daha az yer tutsa da, təlimatnamənin 6-cı maddəsi təhsil sisteminin vəziyyətinin müəyyən edilməsinə həsr olunmuşdu. Bu çərçivədə, məclis üzvləri bölgədəki məktəblərin sayını, müəllimlərin vəziyyətini və təhsildə qarşılaşılan çətinlikləri hesabatlarına daxil etmişdir.

Məclislər əməkdaşlıq və məsləhətləşməyə əsaslanan bir sistem qəbul etmiş, hər bölgədə yerli idarəçilər və nüfuzlu şəxslərlə iclaslar keçirərək ehtiyac və gözləntiləri müəyyənləşdirmişdir. Tanzimat islahatlarının mərkəzi hakimiyyət tərəfindən təkbaşına tətbiq edilməsi əvəzinə, yerli icmaların rəylərini nəzərə almaq hədəflənmiş və bu istiqamətdə hesabatlar hazırlanmışdır.

Hazırlanan hesabatlar Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye tərəfindən nəzərdən keçirilmişdir. Meclis-i Vâlâ uyğun hesab edilən təklifləri müvafiq vilayət və sancaq idarələrinə göndərərək həyata keçirmişdir. Beləliklə, İmar Məclisləri vilayət ilə mərkəzi idarə arasında bir körpü rolunu oynamışdır.

İmar Məclisləri Osmanlı hökumətinə vilayət idarəçiliyini daha yaxından tanımaq və xalqın problemlərini dinləyərək həll yolları tapmaq imkanı yaratmışdır. Lakin zaman keçdikcə qarşılaşılan çətinliklər bu məclislərin davamlı fəaliyyətini çətinləşdirmiş və islahatların mərkəzi qurumlar vasitəsilə icrasını zəruri etmişdir.

1845-ci il boyunca İmar Məclisləri Osmanlı vilayətlərində aktiv fəaliyyət göstərərək regional inzibati, maliyyə və abadlıq sahəsindəki çatışmazlıqları müəyyən edib mərkəzi hökumətə təqdim etmişdir. Lakin 1846-cı ilə gəldikdə məclislərin fəaliyyət müddəti əsasən tamamlanmışdı. Əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir illik yoxlama müddəti başa çatarkən, məclislərin topladığı məlumatlar və hesabatlar İstanbulda qiymətləndirilmək üçün mərkəzə göndərildi. Bu məclislərin müvəqqəti olduğu əvvəlcədən planlaşdırılmışdı, lakin bəzi hadisələr bu prosesi sürətləndirdi və İmar Məclislərinin daimi bir quruma çevrilməsinin qarşısını aldı.

Nəticədə, 1849-cu ildə Osmanlı dövləti vilayətlərdə Meclis-i İdare adlı daimi məsləhət şuraları yaratdı. 1864-cü ildə qəbul edilən Vilayət Nizamnaməsi ilə vilayət və sancaq səviyyəsində inzibati məclislər rəsmi bir hüquqi çərçivəyə salındı. Bu hadisələr göstərir ki, İmar Məclisləri müvəqqəti bir təşəbbüs olmaqla yanaşı, Osmanlı vilayət islahatlarının əsasını qoyan vacib bir prosesin başlanğıcı olmuşdur.