Çütre (Carpodacus erythrinus)

Çütre (Carpodacus erythrinus), Fringillidae familyasına ait, kalın ve kısa görünümlü gagası ile tanınan orta boy bir ispinoz türüdür. Boyu 13–15 cm, ağırlığı yaklaşık 17–33 gr arasında değişir. Tür, yuvarlak başlı yapısı, nispeten iri ve şişkin görünümlü gagası ve çentikli (hafif çatallı) kuyruğuyla ayırt edilir.

Çütre (Carpodacus erythrinus), İspinozgiller (Fringillidae) familyasına ait bir türdür. Tür ilk olarak 1770 yılında Pallas tarafından Erythrina erythrina adıyla tanımlanmıştır. Bununla birlikte güncel sınıflandırmada Carpodacus cinsi içinde yer almaktadır.

Tür içinde coğrafi olarak farklılaşan beş alttür tanımlanmıştır. Bunlar: Carpodacus erythrinus erythrinus, Carpodacus erythrinus grebnitskii, Carpodacus erythrinus kubanensis, Carpodacus erythrinus ferghanensis ve Carpodacus erythrinus roseatus’tur. Bu alttürler arasında temel farklılıklar, kırmızı renklenmenin yoğunluğu ve yayılımı ile ilgilidir.

Çütre (Carpodacus erythrinus), 13–15 cm uzunluğunda ve yaklaşık 17–33 g ağırlığında orta boylu bir ispinoz türüdür. Kanat açıklığı yaklaşık 24–26 cm’dir. Tür, kısa ve kalın yapılı gagası, yuvarlak başı ve hafif çatallı kuyruğu ile tanınır. Gaga koyu gri, gri-kahverengi ya da zeytinimsi tonlarda olabilir. Bacaklar ise kahverengimsi veya pembemsi kahverengidir.

Erkek bireylerde alın bölgesinden enseye kadar uzanan parlak kırmızı renklenme belirgindir. Yanaklar ve kulak örtüleri kahverengimsi veya kırmızımsı kahverengi tonlarda olup üst taraf genel olarak kahverengidir. Sırt ve kuyruk sokumunda pembe ile koyu kırmızı arasında değişebilen renklenmeler görülebilir. Kanatlar koyu kahverengi olup median ve büyük örtü tüylerinde açık renkli uçlar nedeniyle çift kanat çizgisi oluşur. Kuyruk koyu kahverengi ve açık kenarlıdır. Alt tarafın göğüs bölgesi kırmızı veya pembemsi tonlar gösterebilir. Karın ve kuyruk altı örtüleri ise daha açık, beyazımsı renktedir.

Dişi bireylerde parlak kırmızı renk bulunmaz. Baş ve üst taraf açık zeytinimsi kahverengi olup ince koyu çizgilidir. Yüz bölgesi daha soluk görünümlüdür ve bazı bireylerde açık renkli kaş çizgisi görülebilir. Kanatlar koyu kahverengi, açık renkli kenarlı ve belirgin çift kanat çizgilidir. Alt taraf kirli beyaz ile açık kahverengi arasında değişir ve ince koyu çizgiler taşır.

Genç bireyler genel görünüm bakımından dişiye benzer; ancak baş ve yüz bölgesinde daha belirgin kahverengimsi tonlar bulunur. Üst taraf daha yoğun çizgili, alt taraf ise daha koyu ve çizgilidir. Genç erkeklerde yaş ilerledikçe baş, göğüs ve sağrı bölgesinde kırmızı renklenme artar ve erişkin erkek görünümü ikinci yaz sonunda belirginleşir.

Çütre (Carpodacus erythrinus), Avrupa’dan Kamçatka’ya kadar uzanan geniş bir Palearktik dağılışa sahiptir. Tür, Avrupa’nın kuzey, orta ve doğu kesimleri ile Kuzey Asya’nın büyük bölümünde üreme gösterir. Yayılış alanı batıda Portekiz, Finlandiya, Pomeranya ve Mecklenburg’dan başlayarak doğuda Sibirya, Kamçatka, Bering Denizi çevresi ve Japonya’ya kadar uzanır. Ayrıca Kafkasya, kuzey İran, Afganistan, Tibet, batı Himalayalar, Çin ve Orta Asya’da da görülür.

Tür göçmendir. Kış döneminde güney İran, Hindistan, Nepal, Bhutan, Burma, Güneydoğu Asya, kuzey Vietnam, Tayland ve Çin’in güney kesimlerine göç eder. Türkiye’de ise Karadeniz sahil bölgesi, Marmara Bölgesi’nin kuzeybatısı, İç Anadolu’nun kuzeyi, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da görülmektedir.

Çütre, alçak rakımlardan yüksek dağlık alanlara kadar farklı habitatlarda yaşar. Nemli ormanlar, çalılıklar, nehir kenarları, söğütlükler, kızılağaçlıklar, kavaklıklar, orman açıklıkları, sazlıklar, çayırlık alanlar, bahçeler ve tarım alanlarının kenarlarında bulunur. Ayrıca meşe, huş, ladin, göknar ve akçaağaç ormanları çevresinde de görülür. Tür özellikle akarsu yakınlarındaki nemli ve ışıklı habitatları tercih eder.

Dağlık bölgelerde orman sınırına yakın çalılık alanlarda, bodur söğüt topluluklarında ve ardıçlık alanlarda yaşayabilir. Avrupa’da çoğunlukla 200 m’nin altındaki alanlarda ürerken, Orta Asya’da 2500–3700 m, Himalayalar’da ise 4550 m’ye kadar çıkabilmektedir.

Çütre (Carpodacus erythrinus), ürkek davranışlı bir türdür. Tür, alçak çalılıklar ve ağaçlık alanlarda hareket eder. Yerde sıçrayarak ilerler ve ağaçların farklı seviyelerinde konaklayabilir. Üreme dönemi boyunca genellikle yalnız ya da çiftler halinde görülür. Bununla birlikte göç dönemlerinde küçük sürüler halinde hareket edebilir. Göçlerin büyük bölümü gece gerçekleşmekte, ilkbahar göçlerinde ise gündüz hareketleri de görülmektedir.

Popülasyonlar yaz sonundan sonbahara kadar üreme alanlarını terk ederek güney ve güneydoğu yönünde hareket eder. İlkbaharda ise nisan sonundan haziran başına kadar üreme alanlarına geri dönerler. Göç sırasında sazlıklar, çalılıklar, kıyı ormanları, bahçeler ve tarım alanlarında konaklarlar.

Çütrelerde ötüş davranışı belirgindir. Aynı yerel popülasyondaki erkeklerin çoğu zaman benzer ötüş tipleri kullanır. Türün ötüşleri farklı rezonansların birleşiminden oluşur ve bireyler bu ötüşlerle kendi hakimiyet alanlarını belirler. Çağrı sesi yükselen ve belirgin bir “şviih”, “too-ee” veya “uueet” şeklinde tanımlanmaktadır.

Çütre (Carpodacus erythrinus) ağırlıklı olarak bitkisel besinlerle beslenir. Diyeti temelini tohumlar, tomurcuklar, sürgünler, ve çeşitli bitkilerin meyvelerinden oluşur. Bunun yanında çiçeklerden nektar tükettiği de kaydedilmiştir. Yaz döneminde daha çok tohumlarla beslenirken, böcekler, larvalar ve diğer eklembacaklılar da besinleri arasında yer alır. Ayrıca tahıllar, çimenler, sazlar, darı ve bambu tohumlarıyla da beslenmektedir.

Tür besinini hem yerde hem de ağaç ve çalılar üzerinde toplar. Yerde sıçrayarak ilerler; çimenlikler, alçak bitki örtüsü, çalılar ve ağaçların farklı seviyelerinde beslenir. Tomurcukların ve meyvelerin dış kısımlarını ayırarak yumuşak iç bölümleri tüketir. Ayrıca mineral kaynağı olarak, duvar harcı ve hayvan barınakları çevresindeki tuzlu toprakları tükettiği kaydedilmiştir.

Çütre’nin üreme dönemi genel olarak mayıs ile ağustos ayları arasındadır ve yılda bir kez kuluçkaya yatar. Erkek bireyler üreme alanlarına dişilerden önce ulaşır ve ötüşleriyle alanlarını belirler.

Yuva dişi tarafından yapılır ve ince dallar, kuru otlar, sazlar, kökler, bitki lifleri, yosunlar, likenler, kıl ve bitki tüylerinden oluşturulan gevşek bir kap şeklindedir. Genellikle çalılar, ardıçlar, söğüt fidanları veya ağaçların alt dallarında, yerden yaklaşık 0,5–4 m yükseklikte kurulur. Hanımeli, kuşburnu, kadıntuzluğu, leylak gibi çalılar, ladin, göknar, huş, karaağaç, elma ve akçaağaç gibi ağaçlar yuvalama alanı olarak kullanılmaktadır. Yuva yapımı yaklaşık 3–4 gün sürer. Kuluçkada genellikle 4–6 yumurta bulunur. Yumurtalar açık mavi-yeşil zemin üzerine siyah kahverengi veya mor lekeler taşır. Kuluçka süresi yaklaşık 11–14 gündür.

Yavruların bakımı her iki ebeveyn tarafından gerçekleştirilir. Yavrular yaklaşık 10–17 gün içinde yuvadan ayrılır. Ancak yuvadan ayrıldıktan sonra ebeveynler tarafından yaklaşık iki hafta daha beslenmeye devam ederler. Genç bireylerin önemli bir kısmı ilk yıllarında üreyebilmektedir.

Çütre (Carpodacus erythrinus), International Union for Conservation of Nature tarafından hazırlanan Kırmızı Liste’de “LC” (Least Concern / Düşük Risk) kategorisinde değerlendirilmektedir. Türün son küresel değerlendirmesi 14 Mayıs 2024 tarihinde yapılmıştır.