Büyük Ve Küçük Kan Dolaşımı

Kan dolaşımı, insan ve gelişmiş omurgalı vücutlarında kanın kalp ve damar ağından oluşan kapalı bir sistem içinde, belirli bir basınç altında sürekli hareket etmesi sürecidir. Bu sistem; hücrelerin metabolik faaliyetlerini sürdürebilmesi için ihtiyaç duyduğu oksijen, su, glikoz, amino asit ve vitaminler gibi besin maddelerini dokulara ulaştırırken, metabolizma artığı olan karbondioksit, üre ve laktik asit gibi maddeleri boşaltım organlarına taşımaktadır. Ayrıca, iç salgı bezlerinden salınan hormonların hedef organlara iletilmesi ve vücut ısısının dengelenmesi (termoregülasyon) gibi hayati fonksiyonları da üstlenmektedir. İnsan dolaşım sistemi, işlevsel ve anatomik olarak birbirinden ayrılan ancak eş zamanlı çalışan iki ana devreden oluşmaktadır: Küçük (pulmoner) dolaşım ve büyük (sistemik) dolaşım.

Dolaşım sisteminin merkezi pompası olan kalp, göğüs kafesinin merkezinde, iki akciğer arasında ve diyaframın üzerinde yer alan kaslı bir organdır. Kalp, sağ ve sol olmak üzere iki ana bölüme; her bölüm ise bir kulakçık (atrium) ve bir karıncık (ventrikül) olmak üzere toplam dört odacığa ayrılmıştır. Sağ taraf kirli kanı (deoksijenize), sol taraf ise temiz kanı (oksijenize) yönetmektedir.

Kalpteki kan akışı, kapakçıklar aracılığıyla tek yönlü olarak kontrol edilir. Sağ kulakçık ile sağ karıncık arasında triküspid, sol kulakçık ile sol karıncık arasında ise mitral kapakçık bulunur. Karıncıklardan çıkan büyük damarların (aort ve pulmoner arter) başlangıcında ise yarım ay (semilunar) kapakçıkları yer alır. Bu yapılar, kanın karıncıklardan kulakçıklara veya damarlardan karıncıklara geri kaçmasını engelleyerek dolaşımın sürekliliğini sağlar.

Küçük kan dolaşımı, kalbin sağ karıncığında başlar ve sol kulakçığında sona erer. Bu devrenin temel amacı, dokularda kirlenen kanın akciğerlere gönderilerek karbondioksitten arındırılması ve oksijen bakımından zenginleştirilmesidir.

1. Başlangıç: Sağ karıncığın kasılmasıyla, içerisindeki kirli kan pulmoner arter (akciğer atardamarı) içine pompalanır.
2. Akciğer Safhası: Pulmoner arter, sağ ve sol olmak üzere ikiye ayrılarak kanı akciğerlere taşır. Akciğerlerdeki alveolleri çevreleyen kılcal damarlarda dış ortamdan alınan oksijen kana geçerken, kandaki karbondioksit alveollere verilir.
3. Bitiş: Oksijenlenmiş temiz kan, pulmoner venler (akciğer toplardamarları) aracılığıyla kalbin sol kulakçığına getirilir.

Bu devre, sistemik dolaşıma göre daha kısa bir mesafe kat ettiği ve daha düşük basınç altında çalıştığı için "küçük" dolaşım olarak adlandırılır.

Büyük kan dolaşımı, kalbin sol karıncığından başlar ve tüm vücudu dolaştıktan sonra sağ kulakçıkta tamamlanır. Bu devre, vücudun en uç noktalarına kadar temiz kanın ulaştırılmasından ve kirlenen kanın toplanmasından sorumludur.

1. Başlangıç ve Dağılım: Sol karıncıktan çıkan vücudun en büyük atardamarı olan aort, yüksek basınçla aldığı temiz kanı çeşitli dallara ayrılarak baş, kollar, iç organlar ve bacaklara taşır.
2. Doku Değişimi: Organlara ulaşan arterler kılcallara ayrılarak hücreler arası seviyeye iner. Burada besin ve oksijen hücrelere aktarılırken, hücrelerin atık ürünleri kana geçer.
3. Dönüş: Kirlenen kan, kılcallardan venüllere ve oradan da daha büyük toplardamarlara geçer. Vücudun üst kısmından gelen kan üst ana toplardamar (vena cava superior), alt kısmından gelen kan ise alt ana toplardamar (vena cava inferior) yoluyla kalbin sağ kulakçığına boşalır.

^{Büyük Ve Küçük Kan Dolaşımı (}TÜBİTAK-Bilim Genç⁾

Kanın vücuttaki hareketi, damarların yapısal özellikleri ve kan basıncı ile doğrudan ilişkilidir.

• Arterler (Atardamarlar): Kalpten kan taşıyan bu damarlar, yüksek basınca dayanabilmek için kalın ve elastik liflerden zengin bir kas tabakasına sahiptir. Nabız dalgası bu damarlarda hissedilir.
• Venler (Toplardamarlar): Kanı kalbe geri taşıyan damarlardır. Basınç bu damarlarda düşüktür. Vücudun alt kısımlarındaki venlerde, kanın yerçekimi etkisiyle geri kaçmasını önleyen tek yönlü kapakçıklar bulunur. Çizgili kasların kasılması (kas pompası) venöz dönüşe yardımcı olur.
• Kapillerler (Kılcal Damarlar): Sadece tek katlı endotel hücrelerinden oluşurlar. Kan akış hızının en düşük olduğu yerdir, bu da doku ile kan arasındaki madde değişiminin verimli yapılmasını sağlar.