Abdülhamit Süleyman Çolpan, modern Özbek edebiyatının kurucu figürlerinden biri olmasının yanı sıra Türkistan’ın bağımsızlık mücadelesinde fikirleri ve eserleriyle merkezi bir konumda yer almış bir şair ve yazardır.^【1】

Abdülhamid Süleymanoğlu, 1897 yılında Özbekistan'ın Andican kentinde dünyaya gelmiştir. Babası, yaşadığı devrin tanınmış bilim adamı ve eğitimcisi olan, kendi divanları ve şiirleri bulunan Süleymankul Molla Muhammed Yunusoğlu’dur. İlk öğrenimini eski usul mekteplerde tamamlamış, ardından Andican ve Taşkent’teki medreselerde eğitim görmüştür. Eğitim hayatına Rusların açtığı okulda devam etmiş ve yükseköğrenimini Taşkent Üniversitesi'nde tamamlamıştır. ^【2】

Eğitim süreci boyunca Arapça, Farsça ve Rusçayı ileri derecede öğrenmiş; Türkçe, Almanca ve İngilizce dillerine ilgi duyarak bu dillerde de yetkinlik kazanmıştır. Aynı zamanda Rus ve Batı edebiyatından tercümeler yapacak seviyeye ulaşarak bu edebi gelenekleri yakından incelemiştir. Bu dil becerileri sayesinde Şark edebiyatını Firdavsi, Saadi, Hafiz ve Ömer Hayyam gibi asıl kaynaklarından okuma imkânı bulmuştur.^【3】

1905 yılından sonra Türkistan’da şekillenen Ceditçi hareketten etkilenmiş; İsmail Gaspıralı, Mahmudhoca Behbûdî ve Münevver Kari gibi isimlerin fikir dünyasından beslenmiştir.^【4】16 yaşındayken Zeki Velidi Togan’ın Türk ve Tatar Tarihi eserini okumuş ve Türkçü yayınları takip etmeye başlamıştır. Osmanlı Türk edebiyatından Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Mehmet Emin Yurdakul, Ziya Gökalp ve Mehmet Akif Ersoy gibi yazarların eserlerini incelemiştir. Yazı hayatına 1913-1914 yıllarında Kalender, Mirza Kalender ve Endicanlı mahlaslarıyla başlamış, "Çolpan" mahlası kendisine dönemin eğitimcisi Münevver Gari Abdureşidhanov tarafından verilmiştir. 4 Haziran 1914 tarihinde yayımlanan "Edebiyat Nedir?" başlıklı yazısında "Edebiyat Yaşarsa Millet Yaşar" görüşünü savunmuştur. ^【5】

1917-1918 yıllarında Orenburg’da Başkurdistan Millî Cumhuriyeti reisi Zeki Velidi Togan’ın sekreterliğini yapmıştır.^【6】Kokand’da Türkistan Millî Muhtar Cumhuriyeti’nin ilan edildiği kurultaya katılmış ve bu hükümet için Azad Türk Bayramı marşını yazmıştır. 1918 Şubat ayında bu muhtariyetin Ruslar tarafından ilga edilmesinin ardından, halkı sömürgeciliğe karşı uyarmaya yönelik edebi faaliyetlerine ağırlık vermiştir.^【7】

Türkistan’da başlayan Korbaşı Hareketi’ne gönüllü olarak katılan Çolpan, çatışmalar sırasında yaralananların tedavisi için kurulan Kızılay hastanesinde görev almıştır. 1918 yılının Temmuz ayında Orenburg’da Kazak ve Alaş aydınları ile düzenlenen istişari toplantılara iştirak etmiştir. 1919 yılında Taşkent’e dönerek edebi ve sosyal çalışmalarını burada sürdürmüştür.^【8】

• İlk şiirleri 1922 yılında Özbek Yaş Şâirleri antolojisinde yer almıştır
• İlk müstakil şiir kitabı olan Uyganış (Uyanış) 1922’de yayımlanmış, bunu 1924’te Bulaklar (Pınarlar) ve 1926’da Tan Sırları kitapları izlemiştir
• 1935 yılında ise Söz (veya Saz) adlı eseri neşredilmiştir

Şiirlerinde de Rus ve İngiliz sömürgeciliğine yönelik eleştirileri, Türkistan'ın parçalanmasına duyulan tepkiyi, halkın sefaletini ve bağımsızlık umudunu metaforik bir üslupla dile getirmiştir.^【9】

Tiyatro alanında Bay, Temirçi, Öldirgüçi, Yarkınay, Halil Fereng, Çörining İsyanı ve Çopan Sevgisi gibi özgün oyunlar kaleme almıştır.^【10】Moskova’da bulunduğu yıllarda kadın haklarını konu alan iki perdelik Zamane Hatini güldürüsünü yazmıştır. Vasili Yan ile birlikte Hücum isimli oyunu hazırlamış, ayrıca sahnelenen eserler üzerine eleştiri yazıları yayımlayarak tiyatro camiasını takip etmiştir.^【11】

İlk hikâyesi olan Kurbani Cehalet, 1914 yılında Sada-i Türkistan gazetesinde yayımlanmıştır. Dohtur Muhammedyar, Kar Koynunda Lale, Kleopatra, Aydın Keçelerde ve Seni Köb Körmesun gibi hikâyeleriyle nesir türündeki yetkinliğini göstermiştir. ^【12】

Türkistan halkının yaşamını "gece" ve "gündüz" metaforları üzerinden anlatmayı hedeflediği geniş kapsamlı bir roman çalışması yürütmüştür. Eserin 20. yüzyıl başındaki karanlık dönemi tasvir eden ilk bölümü Keçe (Gece) günümüze ulaşmış olsa da, ikinci bölümü olan Kündüz (Gündüz) bulunamamıştır. Bu roman, Abdulla Kadirî’nin Ötken Künler eserinin bir devamı niteliğinde kabul edilmektedir.^【13】

^{Abdülhamit Süleyman Çolpan İnfografik (Yapay Zeka ile Üretilmiştir)}

Dünya edebiyatının klasik eserlerini Özbek Türkçesine kazandırmak amacıyla kapsamlı çeviri faaliyetlerinde bulunmuştur. Shakespeare’in Hamlet eserinin yanı sıra Puşkin, Gogol, Turgenyev, Çehov, Maksim Gorki ve Rabindranath Tagore gibi yazarların eserlerini tercüme etmiştir. ^【14】

1930’lu yıllarda Stalin yönetiminin uyguladığı "Büyük Terör" ve "Yukarıdan Devrim" politikaları sonucunda ağır siyasi baskılara maruz kalmıştır. Milliyetçilikle suçlanarak defalarca sorgulanan Çolpan, 1925 yılında sanat anlayışındaki zoraki değişimi "muhit küçli eken, eğdim boynımnı" (muhit güçlü olduğu için boyun eğdim) mısrasıyla ifade etmiştir. Bu süreçte sanatı duraklama dönemine girmiş, eserlerinde ideolojik baskıların izleri görülmüştür.^【15】

Siyasi baskıların neticesinde 13 Haziran 1937 tarihinde yedinci kez tutuklanmış ve bir yıldan fazla süren sorgu sürecinde işkencelere maruz kalmıştır. 4 Ekim 1938 tarihinde, rejim karşıtı faaliyetlerde bulunmak ve "halk düşmanı" olmak suçlamalarıyla kurşuna dizilerek idam edilmiştir. İnfaz süreci ve ölümü ailesine uzun süre bildirilmemiştir.^【16】

1957 yılında suçsuz olduğu kabul edilerek iade-i itibarı gerçekleştirilmiştir. 1991 yılında Özbekistan’ın bağımsızlığını kazanmasıyla birlikte eserleri üzerindeki yasaklar kalkmış ve mirası yeniden değerlendirilmiştir. Aynı yıl Nevâî Devlet Mükâfatı’na, 1999 yılında ise Özbekistan Bağımsızlık Madalyası’na layık görülmüştür. Adına ödüller ihdas edilmiş, cadde ve kütüphanelere ismi verilmiştir.^【17】