Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün annesi olan Zübeyde Hanım, 19. yüzyılın ikinci yarısından Cumhuriyet’in ilanına kadar geçen tarihsel dönüşüm sürecinin önemli tanıklarından biridir. Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkanlar'daki iskan politikası sonucu bölgeye yerleşen köklü bir Türkmen ailesine mensup olan Zübeyde Hanım, yaşamı boyunca savaşlar, göçler ve ailevi kayıplarla şekillenen bir ömür sürmüştür. Evlatlarının eğitimiyle ilgilenen Zübeyde Hanım, Milli Mücadele yıllarında İstanbul ve İzmir’de yaşamıştır. Ayrıca çeşitli yardımlarda bulunduğu ve dini içerikli bir vasiyetname bıraktığı bilinmektedir.^【1】

Zübeyde Hanım’ın anne tarafı, bölgede "Sofuzadeler" (Sofizadeler) lakabıyla bilinen, dindarlığı ve eğitime verdikleri önemle tanınan köklü bir aileye dayanmaktadır.^【2】 Babası Feyzullah Ağa, Selanik yakınlarındaki Langaza’da çiftlik sahibi olan ve çevresinde saygın bir yer edinen bir isimdir.^【3】 Annesi Ayşe Hanım ise yine aynı bölgenin yerli ailelerinden birine mensuptur.

Zübeyde Hanım’ın ataları, Osmanlı Devleti’nin Rumeli’yi fethinden sonra bölgenin demografik yapısını Türkleştirmek amacıyla Anadolu’dan göç ettirilen topluluklar arasındadır.^【4】 Bu topluluklar, arşiv kayıtlarında "Konyarlar" veya "Yörük-Türkmen" grupları olarak adlandırılmaktadır. Fatih Sultan Mehmet döneminde (1466 sonrası) Karaman ve Konya yöresinden (Kızıloğuz Türkmenleri veya Kocacık Yörükleri ile bağlantılı olarak) Rumeli’ye getirilen bu aileler, önce Vodina sancağına bağlı Sarıgöl (Kayalar) bölgesine, ardından da Langaza’ya yerleşmişlerdir. ^【5】

Vasilis Dimitriadis’in Selanik tapu ve mahkeme sicilleri üzerine yaptığı incelemeler, ailenin mülkiyet yapısını ve sosyal bağlarını detaylandırmaktadır.^【6】 Bu belgeler, Zübeyde Hanım’ın ailesinin sadece sözlü gelenekle değil, aynı zamanda resmi devlet kayıtlarında da "Türkmen-Müslüman" kimliğiyle yer aldığını ve bölgedeki tarımsal faaliyetlerde etkin olduklarını göstermektedir. Ailenin "Sofu" ve "Molla" gibi unvanları kullanması, hem anne hem de baba tarafının toplumsal hayatta dini ve ahlaki bir otoriteyi temsil ettiğine işaret etmektedir.^【7】

^{Zübeyde Hanım, Makbule Hanım ve Ali Rıza Efendi (}Anadolu Ajansı⁾

Zübeyde Hanım, 1870-1871 yıllarında, o dönemde Evkaf İdaresi’nde kâtip olarak görev yapan Ali Rıza Efendi ile evlenmiştir. Evliliklerinden sonra Selanik’te, bugün müze olarak kullanılan Koca Kasım Paşa Mahallesi, Islahhane Caddesi’ndeki eve yerleşmişlerdir.^【8】 Ali Rıza Efendi’nin memuriyetten ayrılıp kereste ticaretine atılması ve bu süreçte yaşanan ticari başarısızlıklar ile asayiş sorunları, ailenin ekonomik durumunu etkilemiştir.^【9】

Zübeyde Hanım ve Ali Rıza Efendi çiftinin bu evlilikten toplam altı çocuğu dünyaya gelmiştir. Ancak dönemin salgın hastalıkları ve zorlu yaşam koşulları nedeniyle çocukların büyük bir kısmı küçük yaşlarda vefat etmiştir:

• Fatma: 1872'de doğmuş, 1875'te vefat etmiştir.
• Ahmet: 1874'te doğmuş, 1883'te vefat etmiştir.
• Ömer: 1875'te doğmuş, 1883'te vefat etmiştir.
• Mustafa (Atatürk): 1881'de doğmuştur.
• Makbule (Atadan): 1885'te doğmuştur.
• Naciye: 1889'da doğmuş, 1901'de Selanik’te vefat etmiştir.^{【10】【11】}

Ali Rıza Efendi’nin 1888-1893 yılları arasındaki kesinleşmemiş bir tarihte vefat etmesi üzerine, Zübeyde Hanım henüz genç yaşta dul kalmıştır. Ekonomik sıkıntılar ve Selanik’teki yaşamın zorlaşması nedeniyle çocukları Mustafa ve Makbule’yi yanına alarak Langaza’da bir çiftlikte kâhyalık yapan kardeşi Hüseyin Ağa’nın yanına (Rapla Çiftliği) yerleşmiştir. Bu dönem, Mustafa Kemal’in eğitimi için bir duraklama dönemi olmuştur fakat Zübeyde Hanım’ın çocukların eğitimi için tekrar Selanik’e dönmüştür.^【12】

Zübeyde Hanım, eşinin vefatından bir süre sonra, Teselya’dan göç etmiş ve Reji İdaresi’nde memur olarak çalışan, kendisi de dul ve dört çocuk babası olan Ragıp Bey ile evlenmiştir. Bu evlilik, o dönemde askeri rüştiye öğrencisi olan Mustafa Kemal tarafından başlangıçta tepkiyle karşılanmış ve bir süre evden uzaklaşmasına neden olmuştur. Ancak zamanla aile içindeki bu gerginlik yatışmış; Ragıp Bey’in çocuklara karşı sergilediği saygılı tutum ve Milli Mücadele dönemindeki yardımları, Mustafa Kemal’in de takdirini kazanmıştır.

Mustafa Kemal’in okul çağına gelmesi, aile içinde dönemin sosyo-kültürel yapısını yansıtan bir görüş ayrılığına neden olmuştur. Zübeyde Hanım, geleneksel değerlere olan bağlılığı ve dindar aile yapısı gereği, oğlunun dini eğitim veren ve törenlerle başlanan "Mahalle Mektebi"ne gitmesini arzu etmiştir. Ali Rıza Efendi ise daha modern yöntemlerle eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi’ni tercih etmekteydi. Zübeyde Hanım’ın bu isteği, oğlunun manevi bir temelle yetişmesi arzusundan kaynaklanmaktaydı. Sonuç olarak, önce annesinin arzusuyla Mahalle Mektebi'ne başlayan Mustafa Kemal, kısa bir süre sonra babasının kararıyla Şemsi Efendi Mektebi’ne geçirilmiş; Zübeyde Hanım da bu modernleşme adımına rıza göstererek aile içi dengeyi korumuştur. ^【13】

Ali Rıza Efendi’nin vefatından sonra Zübeyde Hanım, oğlunun mülkiye rüştiyesine devam ederek sivil bir kariyer yapmasını istemiştir. Ancak Mustafa Kemal’in gizlice askeri rüştiye sınavlarına girmesi ve kazanması, anne-oğul arasında bir dönüm noktası olmuştur. Başlangıçta oğlunun askerlik mesleğini seçmesine karşı çıkan Zübeyde Hanım, daha sonraki süreçte bu tercihi kabul etmiştir.

Mustafa Kemal Atatürk’ün disiplinli, kararlı ve ilkeli karakter yapısının temelinde, babasız geçen yıllarda evi tek başına idare eden Zübeyde Hanım’ın metaneti ve otoritesinin büyük payı olduğu kabul edilmektedir.^【14】 Rapla Çiftliği’ndeki zorlu yaşam koşullarından Milli Mücadele’nin karanlık günlerine kadar sergilediği dirençli duruş, oğlunun da mücadele azmini pekiştirmiştir. Zübeyde Hanım, sadece fiziksel bir bakım veren değil, aynı zamanda oğluna toplumsal sorumluluk ve vatan sevgisi aşılayan manevi bir rehber rolü üstlenmiştir.^【15】

1912 yılında patlak veren Balkan Savaşları neticesinde Selanik’in Osmanlı hâkimiyetinden çıkması, bölgedeki Türk nüfusu için zorlu bir göç sürecini başlatmıştır. Zübeyde Hanım, kızı Makbule Hanım ile birlikte Selanik’i terk ederek İstanbul’a gelmiştir. Aile, İstanbul’da önce Beşiktaş’ta, ardından Akaretler’de 76 numaralı eve yerleşmiştir.^【16】Bu dönemde Zübeyde Hanım, bir yandan Balkan Harbi’nin yarattığı toplumsal yıkıma tanıklık ederken, diğer yandan cepheden cepheye görev yapan oğlu Mustafa Kemal’in durumu hakkında bilgi almaya çalışmıştır.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Mustafa Kemal Paşa’nın farklı cephelerde görev alması, Zübeyde Hanım’ın yalnızlık ve hastalıklarla mücadelesini artırmıştır. 1918 yılında, Mustafa Kemal Paşa Halep’te Yedinci Ordu Komutanı olarak görev yaparken ağır bir böbrek rahatsızlığı (bazı kaynaklarda sarılık olarak geçer) geçirmiştir. Zübeyde Hanım, ilerleyen yaşına ve ulaşım zorluklarına rağmen oğlunu görebilmek amacıyla Halep’e kadar gitmiştir. Bu ziyaret, anne ve oğulun savaşın gölgesindeki nadir buluşmalarından biri olarak kayıtlara geçmiştir.

Mustafa Kemal Paşa’nın 16 Mayıs 1919’da Samsun’a hareketinden önceki son günlerini geçirdiği Akaretler’deki ev, Milli Mücadele’nin gizli hazırlık merkezlerinden biri olmuştur. Zübeyde Hanım, oğlunun Anadolu’ya geçme kararını metanetle karşılamış; Samsun yolculuğu öncesinde oğlunu dualarla uğurlamıştır. Bu vedalaşma sırasında Mustafa Kemal Paşa, annesine karşılaştığı zorlukları hissettirmemeye çalışmış, ancak Zübeyde Hanım oğlunun büyük bir tehlike ve sorumluluk altına girdiğinin bilinciyle bu süreci takip etmiştir.^【17】

Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’da Milli Mücadele’yi başlatmasının ardından, İstanbul’daki işgal yönetimi ve Saray çevresinin baskıları Zübeyde Hanım üzerinde yoğunlaşmıştır. Oğlunun gıyabında verilen idam kararları, dönemin gazetelerinde çıkan asılsız ölüm haberleri ve Akaretler’deki eve yapılan baskınlar, Zübeyde Hanım’ın sağlığını ciddi şekilde etkilemiştir. Bu süreçte yaşadığı derin üzüntü ve stres neticesinde kısmi felç geçirmiş, hareket kabiliyeti büyük ölçüde kısıtlanmıştır.

Sağlık sorunlarına rağmen Zübeyde Hanım, Milli Mücadele sürecine ilişkin gelişmeleri takip etmiştir. Kendisini ziyarete gelenlere ve çevresindekilere oğlunun haklı bir dava peşinde olduğunu ifade etmiştir. Bu dönemde İstanbul’da zor şartlar altında yaşamasına rağmen, oğluna yazdığı mektuplarda ona olan desteğini ve dualarını eksik etmemiştir.

Büyük Taarruz öncesinde, Mustafa Kemal Paşa annesini İstanbul’dan getirtmek üzere girişimlerde bulunmuştur. 14 Haziran 1922 tarihinde Adapazarı’nda anne ve oğul uzun bir ayrılığın ardından yeniden bir araya gelmişlerdir. Bu tarihi buluşmanın ardından Zübeyde Hanım, Ankara’ya götürülerek Çankaya Köşkü’nde kendisi için ayrılan bölüme yerleştirilmiştir. Ankara’nın o dönemki kısıtlı imkânları ve sert iklimine rağmen, oğlunun yanında olmaktan duyduğu memnuniyetle bu süreci geçirmiştir.

Ankara’daki yaşamı sırasında sağlığı tam olarak düzelmeyen Zübeyde Hanım, köşkte kızı Makbule Hanım ve yardımcılarının bakımıyla vakit geçirmiştir. Oğlu Mustafa Kemal Paşa, yoğun savaş hazırlıkları ve meclis çalışmaları arasında annesini her gün ziyaret etmeye ve onunla ilgilenmeye özen göstermiştir. Ancak Ankara’nın iklim şartlarının felçli durumuna iyi gelmemesi üzerine, doktorların tavsiyesiyle daha ılıman bir iklime sahip olan İzmir’e gönderilmesi kararlaştırılmıştır. ^{【18】【19】}

^{Zübeyde Hanım (}Anadolu Ajansı⁾

Zübeyde Hanım, dindarlığı ve yardımseverliği ile tanınan bir şahsiyet olarak, İstanbul’da yaşadığı dönemde yerel halkın ihtiyaçlarına yönelik somut adımlar atmıştır. Beşiktaş Rum Ali Mahallesi’nde bulunan ve yaklaşık dört yıldır su yolları bozuk olduğu için akmayan iki çeşmenin durumundan haberdar olunca, bu çeşmelerin onarımı için gerekli maddi kaynağı bizzat sağlamıştır. 28 Nisan 1922 tarihinde, dualar ve törenlerle yeniden açılan bu çeşmeler, mahalle halkının su ihtiyacını karşılamış ve Zübeyde Hanım’ın toplumsal duyarlılığının bir göstergesi olarak kayıtlara geçmiştir. ^【20】

Zübeyde Hanım, vefatından önce hazırlattığı vasiyetnamesiyle mal varlığının bir kısmını hayır işlerine tahsis etmiştir. Bu vasiyetin en dikkat çekici maddelerinden biri, Darüşşafaka Cemiyeti’ne yaptığı bağıştır. Zübeyde Hanım, 28 Kasım 1921 tarihinde yaptığı bu bağışla; her yıl Kadir Gecesi’nde ruhuna hatim indirilmesi ve elde edilen gelirin öksüz ve yetim çocukların eğitimine harcanması şartını koymuştur. Bu gelenek, vasiyeti uyarınca Darüşşafaka Cemiyeti tarafından günümüzde de sürdürülmektedir. ^【21】

Kaynaklarda Zübeyde Hanım’ın derin bir dini bilgiye ve hassasiyete sahip olduğu vurgulanmaktadır. Kendisine ve annesine verilen "Molla" unvanı, sadece bir lakap değil, aynı zamanda Kur’an okumayı bilmesi ve çevresine dini konularda rehberlik etmesiyle ilişkilidir. Ankara ve İstanbul yıllarında, karşılaştığı zorlukları dini inancı ve metanetiyle göğüslediği, yakın çevresi tarafından ifade edilmiştir. Hayatının sonuna kadar geleneklerine bağlı kalarak yaşarken, oğlunun modern eğitim alması konusundaki ısrarı, onun muhafazakârlık ile yenilikçilik arasındaki dengeli duruşunu yansıtır.^【22】

^{Zübeyde Hanım (}Anadolu Ajansı⁾

Ankara’nın sert ikliminin sağlığını olumsuz etkilemesi üzerine Zübeyde Hanım, 18 Aralık 1922 tarihinde tedavi ve istirahat amacıyla İzmir’e gönderilmiştir. İzmir’de, müstakbel gelini Latife Hanım’ın ailesine ait olan Karşıyaka’daki köşkte (bugünkü Zübeyde Hanım Anı Evi) misafir edilmiştir. Bu süreçte Latife Hanım, Zübeyde Hanım’ın bakımıyla bizzat ilgilenmiş; ancak İstanbul ve Ankara yıllarında yıpranan sağlığı İzmir’de de düzelme göstermemiştir.

Zübeyde Hanım, 15 Ocak 1923 tarihinde akşam saat 22:10 sularında, 66 yaşında hayata gözlerini yummuştur. Vefat haberi, o sırada Batı Anadolu gezisi kapsamında Eskişehir’de bulunan Mustafa Kemal Paşa’ya ertesi sabah ulaştırılmıştır. Paşa, devlet işlerinin hassasiyeti ve planlanmış İzmit basın toplantısı nedeniyle cenaze törenine bizzat katılamamış; ancak cenaze merasiminin tüm detaylarıyla ilgilenilmesi talimatını vermiştir. Zübeyde Hanım’ın naaşı, 16 Ocak 1923’te Karşıyaka’daki Ferik Osman Paşa Camii avlusuna defnedilmiştir.^【23】

Annesinin vefatından sonra İzmir’e gelen Mustafa Kemal Paşa, 27 Ocak 1923 tarihinde kabri ziyaret etmiştir. Mezar başında yaptığı ve tarihe "Anıt Mezar Konuşması" olarak geçen hitabesinde; annesinin hayatı boyunca çektiği acıları Milli Mücadele’nin zorluklarıyla bağdaştırmış ve şu yemini etmiştir: "Annemin mezarı önünde ve Allah’ın huzurunda söz veriyorum; milletin bu kadar kan dökerek kazandığı egemenliği korumak için gerekirse annemin yanına gitmekte tereddüt etmeyeceğim".

Zübeyde Hanım’ın ilk mezarı, dönemin şartlarına uygun olarak mütevazı bir şekilde düzenlenmiştir. İlk kitabesinde "TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin Valide-i Muhteremeleri Zübeyde Hanım’ın Ruhuna El-Fatiha" ibaresi yer almaktaydı. 1940 yılında İzmir Belediyesi tarafından bugünkü anıt mezar formu oluşturulmuştur. Bu yeni tasarımda şatafattan kaçınılmış, Atatürk’ün isteğine uygun olarak büyük bir kaya parçası mezar taşı olarak seçilmiştir. Kaya üzerine "Atatürk'ün anası Zübeyde burada gömülüdür" ifadesi ve doğum-ölüm tarihleri işlenmiştir.^{【24】【25】}