Zoon Politikon (Siyasal Hayvan)

Zoon politikon terimi, Klasik Yunan felsefesinin temel taşlarından biri olup ilk kez Aristoteles tarafından insanın doğası gereği siyasal ve toplumsal bir varlık olduğunu ifade etmek üzere kullanılmıştır. Aristoteles’e göre insan, diğer canlı türlerinden yalnızca biyolojik özellikleriyle değil, aynı zamanda dile ve mantığa (logos) sahip olmasıyla ayrılır. Dil yetisi, insanın yararlı ile zararlıyı, doğru ile yanlışı, haklı ile haksızı ayırt etmesini ve bu değerleri diğer bireylerle paylaşarak aile ve devlet (polis) gibi yapıları oluşturmasını sağlar. Aristotelesçi perspektifte siyaset, sadece bir arada yaşama zorunluluğuna bir yanıt değil; aksine insanın kendi doğasını gerçekleştirebileceği, "iyi yaşam" idealine ulaştığı en üstün topluluk biçimidir. Bu bağlamda, siyasal hayatın dışında kalan bir varlık, Aristoteles’e göre ya hayvani bir düzeydedir ya da tanrısal bir yetkinliktedir; zira insan ancak bir polis içerisinde tam anlamıyla insan olabilir.

Antik Yunan düşüncesinde zoon politikon kavramı, kamusal alan (polis) ve özel alan (oikos) arasındaki keskin ayrım üzerine inşa edilmiştir. Hane (oikos), biyolojik yeniden üretimin, ekonomik ihtiyaçların ve zorunluluğun hüküm sürdüğü bir alandır; bu alanda hiyerarşi ve eşitsizlik esastır. Siyasetin alanı olan polis ise, özgür yurttaşların eşitlik temelinde bir araya geldiği, kararların şiddet veya zorlama yerine sözcükler ve ikna yoluyla alındığı bir çoğulluk alanıdır. Aristoteles’e göre hane yönetimi ile siyasal yönetim arasında niteliksel bir fark vardır; hane yönetimi yaşamın sürdürülmesine odaklanırken, siyaset "yaşanmaya değer bir yaşamın" (bios politikos) inşasını hedefler. Bu dönemde özgürlük, biyolojik zorunluluklardan ve ekonomik kaygılardan azade olmak şeklinde tanımlandığı için, emek ve çalışma faaliyetleri siyasal alanın dışında ve aşağısında konumlandırılmıştır.

^【1】17.yüzyıl filozofu Thomas Hobbes, Aristoteles’in insanın doğal olarak siyasal bir varlık olduğu yönündeki tezine radikal bir eleştiri getirmiştir. Hobbes’a göre insan doğası gereği bencil, güvensiz ve korkak bir varlıktır; toplumsal bir yapı kurması ise doğal bir içgüdüden ziyade, hayatta kalma arzusu ve "herkesin herkesle savaşı" (bellum omnium contra omnes) durumundan kaçınma ihtiyacına dayanır. Hobbes, insanın "non-zoon politikon" olduğunu savunarak, toplumun ve devletin (Leviathan) insanların bir sözleşme aracılığıyla oluşturduğu yapay bir ürün olduğunu ileri sürer. Hobbesçu sistemde siyasetin amacı, Aristotelesçi "iyi yaşam" idealinden, bireyin can güvenliğini ve mülkiyetini koruma altına alan "yaşam" ve "barış" düzeyine evrilmiştir. Bu yaklaşım, insanın toplumsal hayatını doğal bir eğilim değil, eğitim ve toplumsal aşılama süreciyle kazanılan bir statü olarak görür.

Modern siyasal düşünce, özellikle Machiavelli ve Hobbes’tan itibaren, insanı kamusal yararı gözeten bir yurttaştan ziyade, kendi çıkarını maksimize etmeye çalışan ekonomik bir varlık (homo economicus) olarak tanımlamaya başlamıştır. Machiavelli ile birlikte siyasetin merkezine güç, iktidar ve şiddet kavramları yerleşirken; Locke ve Mill gibi düşünürlerle birlikte siyaset, mülkiyetin korunması ve bireysel hazların tatmini için kullanılan araçsal bir faaliyet haline gelmiştir. Bu dönüşüm, Antik Yunan’daki kamusal alanın erimesine ve ekonominin siyasal alanı kendi mantığına tabi kılmasına neden olmuştur. Hannah Arendt’in vurguladığı üzere, modern dünyada eylem ve konuşmanın yerini "davranış" almış, insanın ayırt edici siyasal nitelikleri yerini üretim ve tüketim döngüsündeki işlevselliğine bırakmıştır.

Günümüz sosyal psikoloji ve siyaset sosyolojisi çalışmaları, zoon politikon kavramını bireyin otorite karşısındaki tutumları ve "özgürlükten kaçış" davranışları üzerinden yeniden değerlendirmektedir. Bireylerin yalnızlık, güçsüzlük ve önemsizlik duygularından kurtulmak adına kendi benliklerini daha büyük bir güce teslim etmeleri, "gönüllü kulluk" olarak tanımlanmaktadır. Erich Fromm’a göre, modern toplumda birey, özgürlüğün getirdiği sorumluluktan kaçarak bir liderin veya grubun parçası olmayı ve bu sayede bir aidiyet ve onaylanma hissi kazanmayı tercih edebilmektedir. Bu durum, siyasal bir varlık olan insanın, paradoksal bir şekilde kendi iradesini ve özgürlüğünü devrederek bir "sosyal çözelti" içinde kimliksizleşmesiyle sonuçlanabilmektedir. Bu bağlamda zoon politikon, hem insanın toplumsal yapı kurma potansiyelini hem de bu yapı içerisinde kendi benliğini otoriteye teslim etme eğilimini kapsayan geniş bir inceleme alanı sunmaktadır.