Yəmən Türküsü

Yəmən Türküsü, Osmanlı Dövlətinin Yəməndəki üsyanları yatırmaq üçün Anadolu və Rumelidən göndərdiyi əsgərlərin yaşadığı böyük ağrıları, cəmiyyət yaddaşında dərin izlər buraxan itkiləri və dönməyənlərin ardından yandırılan ağıları əhatə edən anonim xalq musiqisi nümunələrindən biridir. Bu türkü, sadəcə musiqi formu deyil, eyni zamanda kollektiv tarix, ağrı və yaddaş sahəsidir.

^{Yemənə Gedən Əsgərlər (Süni İntellekt Tərəfindən Hazırlanmışdır)}

Osmanlı Dövlətinin Yəmənə müdaxiləsi Yavuz Sultan Səlimin 1517-ci ildə Misiri fəth etməsindən sonra başlamış, Yəmənin birbaşa Osmanlı idarəsinə daxil olması isə 1538-ci ildə Kanuni Sultan Süleyman dövründə gerçəkləşmişdir. XIX əsrin sonlarından etibarən Yəmən Osmanlının ən çətin idarəvi və hərbi problemlər yaşandığı coğrafiyalardan birinə çevrilmişdir. 1870-1918-ci illər arasında Yəməndə baş verən üsyanlar bu coğrafiyadakı Osmanlı nüfuzunun davam etməsini çətinləşdirmiş, Anadolu və Rumeli xalqı üçün Yəmən "gedib dönməyən" əsgərlərin torpağı kimi xatırlanmağa başlamışdır.

Yəmənə göndərilən əsgərlər uzun səfərlər, sərhət boyu yol şərləri və xolera, malyariya, tifo kimi xəstəliklər üzündən çox sayda itki vermişlər. 1904-1905-ci illər arası Yəmən üsyanı zamanı 55.000 Osmanlı əsgərindən təxminən 30.000-i həyatını itirmişdir. Bu fəlakətlər xalq tərəfindən Yəmən türküləri vasitəsilə ictimai yaddaşa həkk olunmuşdur.

Yəmən türkülərində diqqət çəkən mühümməsizlərdən biri "bədə" anlayışıdır. Osmanlıda bəzi mənfi hallarda əsgərlik pulla (əvəz haqqı) əvəz edilə bilirdi. Bu isə yoxsul xalq arasında ədalətsizlik hissi yaratmış və türkülərdə şiddətlə tənqid olunmuşdur.

Xüsusən qadınların yaşadığı itkilər, acılar türkülərin sözlərinə ayna tutmuşdur. Yəmən türkülüsü nişanlısını, oğlunu Yəmənə göndərən qadınların ağılarını əks etdirir və qadın yaddaşının musiqi formalarından biridir.

Yəmən türkülüsü tək Anadolu deyil, Rumelidə də mövcuddur. Bolqarıstanın Kırcaali bölgəsindən toplanan "Alıverin püsküllü çantamı" adlı türkü Rumeli Türklərinin Yəmənə dair acılı xatirələrini çox açıq əks etdirir. Rumelinin digər şəhərlərində də bir çox Yəmən türküləri mövcuddur və bunlar şifahi ədəbiyyat yolu ilə nəsildən nəsilə keçmişdir.

Yəmən türkülərinin ortaq makamı adətən Hüsəyni olur. Ahəng və ritm ağır, kədərli və friform olur. Solo oxunur, musiqi alətləri əksər hallarda sadə saxlanılır. Bu quruluşlar ağıt xarakterini gücləndirir.

Yəmən türkülüsü xalq musiqisi formu olmaqdan daha çox kollektiv kimliyin, tarix və yaddaşın musiqi vasitəsilə ifadəsidir. Jan Assmanın "mədəni yaddaş" anlayışı bu türkü ilə konkretləşir. Yəmən, Anadolu və Rumeli insanı üçün sadəcə coğrafi ad deyil; ölüm, yoxsulluq və geri dönüsüzlüyün simvoludur. Ahməd Hamdi Tanpınarın dediyi kimi, "Yəmən Türküsü Anadoluən daxili romanıdır."

Qışlanın önündə redif səsi var

Baxın görün çantasında nəsi var

Bir cüt kundurası bir də fəsi var

Nəqarət:

Ah Yəməndir, gülü çəməndir

Gidən gəlmir, görəsən nədəndir?

Ah bura Huşdur, yolu yoxuşdur

Gidən gəlmir, görəsən nə işdir?

Qışlanın önündə sıra söyüdlər

Yüzbaşı, binbaşı əsgərə nəsihət edər

Yəmənə gedənlər igidlərdir

Qışlanın önündə bir sürü qazlar

Yüreğim yanır, ciyərim sızlar

Yəmənə gedənə ağlayar qızlar

Yəmən Türküsü

Alıverin püsküllü çantamı, taxım qoluma

Atam mənə bədə vermir, gedim yoluma

Getmə, ey gəlinim, eşim getmə, belə yatalım

Al çeyizimi, atam, sat, yârə bədə tutaq

Şu qarşıda görünən, atam, otmu yapraq mı?

Mənim yârim Yəmənə aparan su mu, torpaq mı?

Səs sal ey qəmli anam, səslə Yəməni

Yəməndən göndərdiyim quru üzümlə qız Emine'ni bəslə

Çalınsın davullar, çalınsın zurnalar, bağçamda çalınsın

Atam mənə toy etsin, dünyada xatırlansın

Yəmən Türküsü, Osmanlı imperiyasının son dövründəki hərbi və sosial böhranların xalq ədəbiyyatında ifadəsidir. Bu türkü yalnızca tarixi hadisələri deyil, həm də xalqın emosional dünyasını anlamaq baxımından mühüm mənbədir. Şifahi xalq ədəbiyyatının güclü yaddaş daşıyıcısı olduğu nəzərə alınsa, Yəmən Türküsünün dəyəri daha aydın görünür.