Yeşilçam Filmleri

Yeşilçam sinemasının doğuşu, Türkiye'nin 1950'li yıllarda yaşadığı köklü siyasal, ekonomik ve toplumsal değişimlerle sıkı bir bağ içerisindedir.^【1】 Bu dönem, tek partili sistemden çok partili döneme geçişin yanı sıra Türkiye'nin dış politikada ABD'ye yakınlaştığı ve devletçi ekonomiden özel girişime yöneldiği bir süreci kapsamaktadır. Türk sinemasındaki Yeşilçam dönemi, Demokrat Parti'nin (DP) iktidara gelme süreciyle koşutluk göstermektedir.^【2】

^{Bir Yeşilçam Filmi Olan Selvi Boylum Al Yazmalım} (AA)

Yeşilçam Sineması, İstanbul Beyoğlu’nda bulunan bir sokak adının, film yapımcıları, sinemalar, oyuncular ve yönetmenlerin merkezi hâline gelerek sinema sanatı ile bütünleşmesi sonucunda ortaya çıkmış bir kavramdır. Fikret Arıt ve Lütfi Akad gibi isimlerin eserlerinde tasvir edildiği üzere Yeşilçam, bir coğrafi muhit olmanın ötesine geçerek özgün bir "film üretim anlayışını" temsil eder hâle gelmiştir. Türk sinemasının en üretken olduğu "Altın Çağ" dönemini ifade eden bu yapının belirgin niteliği, geleneksel sözlü kültürün bir yansıması olan masalsı anlatı yapısıdır.^【3】 Bu doğrultuda Yeşilçam, geleneksel dönemin masal ve hikâye anlatıcılarının yerini modern zamanın yönetmen, senarist ve oyuncularının aldığı anlatımcı bir sinema olarak kabul edilir.

Bu sinema anlayışının klasik anlatım yapısı; kişi, yer ve zaman birliğini esas alan "üç birlik kuralı" üzerine inşa edilmiştir.^【4】 Hikâyelerde iyi ile kötü, zengin ile fakir gibi zıtlıkların yarattığı geleneksel çatışmalardan beslenilirken, olay örgüsü genellikle iyilerin ödüllendirildiği, kötülerin cezalandırıldığı sebep-sonuç ilişkisine dayalı bir akışla ve mutlu sonla noktalanır. Anlatımlarda yer alan aşk, emek, dürüstlük ve sadakat gibi insani değerler ile Karagöz-Hacivat tekerlemelerini andıran uzun diyaloglar veya Köroğlu üslubuyla benzerlik gösteren kahraman söylemleri, sinemayı geleneksel anlatı geleneğine yaklaştırmıştır. Ayrıca Haydarpaşa Garı, Eyüp sırtları ve çay bahçeleri gibi sabit ve işlevsel mekânların kullanımı, seyircinin hafızasında anlatı akışının sürdürülebilirliğini sağlamıştır.

Yeşilçam evreninde üretim süreci, "lonca teşkilatı sistemini" yansıtan hiyerarşik bir usta-çırak ilişkisi üzerine kurulmuştur; bu yöntem işin mutfağında yetişen değerli sanatçıların sektöre kazandırılmasına katkı sağlamıştır.^【5】 Tarihsel süreçte 1950’li yıllarda sanayileşme ve köyden kente göçle birlikte şekillenmeye başlayan bu sinema anlayışı, 1960’lardan 1970’lerin ortalarına kadar parlak dönemini yaşamış, 1980’lerdeki siyasi ve sosyal değişimlerle farklı bir yöne evrilmiştir. Toplumun gerçek değerlerini ve toplumsal gerçekliği perdeye yansıtarak izleyici kitlesiyle güçlü bir bağ kuran Yeşilçam, kolektif geleneksel sözlü kültür ürünlerinin elektronik kültür ortamına aktarılmasında aracı bir rol üstlenmiştir.^【6】

Yeşilçam’ın kültürel kökleri, Türk sinemasının tarihsel gelişiminden geleneksel sanatlara kadar uzanan bir yelpazede incelenmektedir. Türk Sineması Tarihi’nin yaygın sınıflandırması Nijat Özön’e ait olsa da, Metin Erksan gibi yönetmenler sinemanın kökenini M.Ö. 5. yüzyıldaki şaman geleneğine ve bu ayinlerin "Türk Karagöz Oyunu"nun ilkel kaynağı olduğu fikrine dayandırır.^【7】 Engin Ayça ise Yeşilçam’ı, Türk sinemasının bir çeşit "geleneksel sözlü kültür" dönemi olarak tanımlayarak; onun anonim, kırsal değerlere bağlı, tiplere dayanan ve popülist bir yerel sinema olduğunu vurgular. Nijat Özön bu yapıyı daha eleştirel bir dille "kalıp tipler, ağdalı melodramlar ve tesadüfler" olarak tarif etse de, her iki görüş de Yeşilçam'ın sözlü kültür ve geleneksel sanatlardan gelen özellikler taşıdığı noktasında birleşir.

Sinema yapmayı Batı'dan öğrenen Türk sineması, ekonomik sisteminin bölge işletmecilerinden alınan avanslara dayanması nedeniyle seyircinin eğilimlerine göre şekillenmiştir. Bu durum, kırsaldan kente göç eden kitlenin alışık olduğu "masal" formunda anlatıların üretilmesine ve karakter yerine tiplerin canlandırılmasına yol açmıştır.^【8】 Popüler anlatıların stereotiplere başvurması, izleyicinin sorgulamak yerine alışılmış olanla bağ kurmasını sağlayarak mitsel bir işlev görür. Yeşilçam’daki sürekli tekrar eden konular ve "aynı filmi izleme" hissi, popüler kültürün gözden kaybolmuş geleneksel anlatı gelenekleriyle girdiği bu etkileşimden kaynaklanmaktadır.

Özellikle 1950’li yıllarda başlayan köyden kente göç, halkın meddah, âşık ve masal anlatıcılarından beklediği öyküleme tarzını sinemaya taşımasına neden olmuştur. Yeşilçam, efsane, destan, türkü ve halk hikâyelerinden yoğun şekilde beslenmiş; örneğin Kemal Sunal’ın canlandırdığı "Şaban" tipi, geleneksel sözlü kültürdeki Keloğlan figürünün çağdaş bir ardılı olarak sayılabileceği yönleri tespit edilerek sözlü kültürün sinemayla ilişkisi gösterilmiştir.^【9】 Araştırmalar; Tahir ile Zühre, Kerem ile Aslı gibi halk hikâyeleri ile popüler Yeşilçam filmleri arasında çok sayıda ortak motifin bulunduğunu göstermektedir. Bu bağlamda Yeşilçam, uzun bir süre boyunca sözlü kültür belleğini sinema perdesine taşıyan bir köprü görevi görmüştür.

Yeşilçam'ın anonimlik olgusu ve tip kullanımı, kukla, tuluât, gölge oyunu ve orta oyunu gibi geleneksel seyirlik sanatlarla büyük benzerlikler gösterir.^【10】 Geleneksel tiyatronun yazılı metne dayanmaması, asal öğesinin güldürü olması ve kişilerin değişim göstermeyen kalıplaşmış "tipler" olması Yeşilçam’ın da temel karakteristiklerindendir. Karagöz’deki Karagöz ve Hacivat veya orta oyunundaki Kavuklu ve Pişekâr ikilisi gibi, bu filmlerde de tipler ortaya çıkar çıkmaz seyirci tarafından tanınır. Bu sanatlar Batılı anlamda bir gerçeklik peşinde koşmaz; aksine Karagöz'deki "hayal perdesi" uyarısında olduğu gibi bilinçli bir "yabancılaştırma" ve temsil vurgusu taşırlar. Son olarak, Osmanlı’nın çoğulculuğunu temsil eden şive ve aksan taklitleri, Yeşilçam'da iletişimin çökmesi üzerinden kurulan mizahın başlıca kaynağını oluşturarak toplumsal çeşitliliği meşrulaştırma işlevi görmüştür.

Yeşilçam sineması, Türk sinemasının popüler kanadını temsil ettiği için anlatı yapısını neden-sonuç bağına dayalı klasik dram anlayışı üzerine inşa etmiştir.^【11】 Bu anlayış, gerçeğin düzenli bir kurguyla anlatılabileceği ve insan aklının bu kurguyu anlayabileceği prensibine dayanmaktadır. Nezih Erdoğan’a göre Yeşilçam özünde bir "tür sinemasıdır" ve aile melodramları, aksiyon/avantür ile komediler bu yapının önemli kozlarıdır. Serpil Kırel ise popüler sinemanın varlığını tescilleyen tür filmlerinin, seyirciye belirli kalıpların ve konuların işleneceği vaadinde bulunarak beklentilere cevap verdiğini belirtmektedir. Yeşilçam’ın altın çağında türler arası geçişlilik artmış, ağdalı melodramlara dahi güldürü unsurlarının eklenmesi dönemin bir özelliği haline gelmiştir.

Yeşilçam sineması, tarihsel filmlerden dinsel filmlere kadar yaklaşık 11 ana türden oluşmaktadır. Bu türler arasında öne çıkan tarihsel filmler, 1950’lerin başında Kore Savaşı’nın etkisiyle Osmanlı tarihini anlatan yapımlarla başlamış; Battal Gazi, Kara Murat ve Tarkan gibi karakterlerle devam etmiştir. Giovanni Scognamillo, içerdiği "Vahşi Batı" kalıpları nedeniyle bu filmleri "Bizans Western"leri olarak adlandırmıştır.^【12】 Bir diğer önemli kulvar olan edebiyat uyarlamaları; Hüseyin Rahmi Gürpınar, Yaşar Kemal ve Aziz Nesin gibi yazarların eserlerini halkın ilgisine sunmuştur. Güldürü filmleri ise 1960’larda Cilalı İbo ve Turist Ömer gibi tiplemelerle yükselişe geçmiş, 1970’lerde Ertem Eğilmez sinemasıyla birlikte aile içi ilişkilere odaklanarak "toplumsallaşmış" bir kimlik kazanmıştır. Ayrıca Türkiye'nin modernleşme süreciyle bağlantılı köy filmleri ve toplumsal bilincin işlendiği toplumsal içerikli filmler Yeşilçam’a has türler olarak yerini almıştır.^【13】

Yeşilçam’ın temel unsurlarından biri olan melodram, sadece bir tür değil, neredeyse her tür filmde karşımıza çıkan bir "kipsellik" olarak tanımlanmaktadır.^【14】 Alın yazısı, mutsuz sonlar, olağanüstü tesadüfler ve dünyayı iyiler ile kötüler olarak ikiye ayıran keskin zıtlıklar melodramın temel taşlarını oluşturmaktadır. Bu yapımlarda kadın figürü genellikle aşırı yüceltilerek ulaşılamaz hale getirilmekte, bu durum sevgililerin birleşme olasılığını ortadan kaldıran mutsuz sonlara zemin hazırlamaktadır. Yeşilçam denince akla gelen merkezi kavram ise "aile"dir. 1960’lı yıllarda popüler kültürün merkezinde yer alan Yeşilçam filmleri, toplumdaki aile yapısını olduğu gibi yansıtmış veya yeniden üretmiş; böylece insanların yeni düzene adapte olmasında ve ortak duyguları paylaşmasında önemli bir ölçü teşkil etmiştir.

^{Unutulmaz Yeşilçam Oyuncularının Portreleri} (AA)

Yeşilçam dönemi içerisinde Türkiye’nin yaşadığı siyasal ve ekonomik değişimler, toplumsal yapının dönüşmesinde, yeni değerlerin ve bir kültürün oluşmasında etkili bir rol oynamıştır. Bu süreçte televizyonun henüz toplumsal hayata baskın bir şekilde girmemiş olması; magazin dergileri, sinema, fotoroman ve gazeteler gibi kitle iletişim araçlarının önemini artırırken, sinema sektörünün de parlak bir dönem geçirmesine imkân tanımıştır. Dönemin sosyal hayatının en önemli ögelerinden biri olan gazino kültürü, şarkılı filmler vasıtasıyla sinema perdesine taşınmış; böylece Yeşilçam, gazinoya gitme olanağı bulamayan seyircilerin ayağına hayranlık duydukları sanatçıları götürmüştür. Gazinolar ve Yeşilçam, birbirlerinin popülerliğinden istifade ederek bu süreçte birbirini besleyen iki temel eğlence aracı haline gelmiştir.^【15】

Şarkılı filmlerin oluşumunun temelinde, Osman Fahir Seden’in 1950 yılındaki İngiltere seyahatinde edindiği, halkın kendini perdede görme isteğine dair gözlemleri yatmaktadır. Bu doğrultuda Türkiye’deki popüler olguların sinemaya aktarılması hız kazanmış; 1960’lı yılların özgürlükçü siyasal ortamıyla birlikte artan izleyici talebi, yılda iki yüzü aşkın filmin üretildiği bir sinema sektörü yaratmıştır. Seyirci sayısındaki bu hızlı artışa paralel olarak il ve ilçelerde çok sayıda sinema salonunun açılması, gazino kültürünün Yeşilçam’a yansımasını kolaylaştırmıştır. Bu ortam, pek çok ses sanatçısının başrolünde olduğu şarkılı filmlerin çekilmesine, sanatçıların film içerisinde birden fazla eserini seslendirmesine ve hatta popüler şarkılar etrafında özel yapımların kurgulanmasına olanak sağlamıştır.^【16】

Sinema, toplumsal kalıp yargıların (sınıf, ırk, cinsiyet) oluşumunda ve sürdürülmesinde etkili olan bir popüler kültür ürünüdür. Toplumların sosyokültürel yapıları üzerinde belirleyici bir araç olan sinema filmleri, yalnızca eril iktidarın ideolojisini aktarmakla kalmaz; aynı zamanda kahramanlar ve senaryolar aracılığıyla toplumsal değer yargılarını şekillendirerek zihinsel dönüşümlere yol açan anlatı nesneleri olarak işlev görür. Yaşamı, bireysel ve toplumsal ilişkileri, aşkı ve aileyi anlatan bu kurmaca hikâyeler, geçmişteki masallar ve mitler gibi "gerçek budur" mesajı vererek toplumu yönlendirir. Ancak senaryoların cinsiyetçi içerikleri, kadının ikincil konumuna çözüm üretmekten ziyade, izleyicinin bu durumla özdeşleşerek eril tahakküme boyun eğmesine neden olur. Özellikle Yeşilçam melodramlarında olayların açıkça sunulması, seyircinin karakterlerle empati kurmasını ve onlarla bütünleşmesini sağlar; bu denli içselleştirilen öykülerin bireyi ve toplumu yönlendirmesi ise eril otorite tarafından hedeflenen bir durumdur.^【17】

İçinde geliştikleri toplumun sosyokültürel yapısını yansıtan Yeşilçam filmleri, aynı zamanda oluşturdukları ideal kadın algısı bakımından masal ve mitlerdeki kadın karakterlerden izler taşır. Örneğin, Sarmaşık Gülleri filmi modern bir Külkedisi masalı niteliğindeyken, Yılanı Öldürseler filmi mitsel anlatılar barındırır.^【18】 Zengin-fakir, köylü-şehirli ve iyi-kötü gibi zıtlıklar üzerine kurulu olan Yeşilçam senaryolarında kadın kimliği de temelde "iyi" ve "kötü" kadın ikilemi üzerinden tanımlanır. Cinsiyetçi toplumsal yargıları inşa eden ve sürdüren karakterler; el değmemiş masum sevgili, her şeyi affeden, erkeğini çaresizce bekleyen fedakâr anne ve eş olarak idealize edilen "iyi kadınlar"dır. Diğer yanda ise "fettan" olarak nitelendirilen; içki ve sigara içen, dekolte giyinen, evde oturmak yerine gezip eğlenen ve cinselliğini özgürce yaşayarak eril alana giren "kötü kadınlar" yer alır. Türk sinemasında kadın figürü, büyük ölçüde erkeğin isteği ve bakış açısı doğrultusunda inşa edilmiştir.^【19】

^{Yeşilçam Afişleri} (AA)

Türk sineması, devlet eliyle tam olarak gerçekleştirilemeyen ulus inşası ve Türk kimliği yaratma süreçlerinde tarihî ve kostüme filmler aracılığıyla oldukça etkin bir rol oynamıştır. Bu türün ilk örneği olarak Muhsin Ertuğrul’un 1923 yapımı Ateşten Gömlek filmi kabul edilirken, türün gişede asıl karşılık bulmasını sağlayan yapım Halide Edip Adıvar’ın eserinden uyarlanan 1949 yapımı Vurun Kahpeye olmuştur. 1950’li yılların başındaki tarihî filmlerde genellikle düşmanla iş birliği yapan hırslı rütbeliler, entrikalar ve aşk hikâyeleri ön plana çıkmış; İstanbul’un Fethi gibi dönemin tipik örneklerinde her iki tarafın ordusu da dini bütün insanlar olarak resmedilmiştir.^【20】 Ancak Yeşilçam’da tarihî filmlerin asıl yükselişi, 1965-1975 yılları arasında Cüneyt Arkın, Kartal Tibet ve Serdar Gökhan gibi oyuncuların temsil ettiği kahraman ve muhafazakâr erkek tipinin ortaya çıkışıyla yaşanmıştır. Bu filmler, yoksul kesimlere tutunacak bir dal sunduğu gibi dönemin eril kaygılarını gideren fanteziler yaratmış, siyasi arenadaki rakiplerin yerini Bizans askerlerinin, Türk ordusunun yerini ise Battal Gazi ve Malkoçoğlu gibi millî kahramanların aldığı bir analoji üzerine kurulmuştur. Bu süreçte tarihî gerçeklikten ziyade, "öteki" için suç sayılan her eylemin kahraman için mubah görüldüğü eril şiddet fantezileri üretilmiştir.^【21】

Yeşilçam'da Cüneyt Arkın tarafından canlandırılan ve Uzak Doğu sanatlarıyla harmanlanan kahraman tipi, Türk mitolojisindeki ve destanlarındaki "alp" tipine uygun düşen bir "kahraman mitosu" oluşturmuştur.^【22】 Bu kahramanlık modelinin ideolojisi, Türkiye merkezli dünyayı kötülüklerden temizlemek ve Türk insanına yardım etmektir. Türün analizinde 1965-1975 yılları arasında üretilen Malkoçoğlu, Battal Gazi Destanı ve Kara Murat gibi filmler temel örneklemi oluştururken; Metin Erksan’ın yakın tarihten biyografik bir karakteri işleyen Dokuz Dağın Efesi ve kadın kahraman inşasına örnek teşkil eden Aybiçe Kurt Kız gibi yapımlar da bu kapsama dâhil edilmiştir. Bu eserlerin incelenmesinde Levi-Strauss ve Propp'un yapısalcı yöntemlerinden yararlanılarak metinler hem açık anlamları hem de içerdikleri kültürel kodlar bakımından artzamanlı ve eşzamanlı olarak çözümlenmektedir. Bu filmler, Joseph Campbell’ın monomit kuramındaki arketiplerle benzerlikler gösterirken, aynı zamanda Türk mitolojisi ve destancılık geleneğiyle kurduğu bağlar sayesinde Türk kültürüne özgü anlamlar taşımaktadır.^【23】