Yeşil Sukuk

Yeşil Sukuk Ekosistemi (Yapay Zeka İle Oluşturuldu)

Yeşil sukuk, çevre dostu projeleri ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerini finanse etmek amacıyla İslami finans prensiplerine uygun olarak ihraç edilen faizsiz bir yatırım aracıdır. Faizsiz finansal araçların, ülkelerin sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmasında ve yeşil projelerin finansmanında önemli bir alternatif sunduğu değerlendirilmektedir. Küresel iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında enerji ve sermaye piyasasını bir araya getiren bu enstrüman, hem şer'i ilkelere hem de çevresel sürdürülebilirlik prensiplerine dayalı olarak faaliyet göstermektedir.^【1】

Yeşil sukukun ortaya çıkış süreci, 2007 ve 2008 yıllarında Dünya Bankası tarafından ihraç edilen yeşil tahvillerin oluşturduğu altyapı ve tecrübeden beslenerek şekillenmiştir.^【2】 İklim değişikliğiyle mücadele hedefleri doğrultusunda alternatif yeşil finansman araçlarına olan ihtiyacın artması, bu enstrümanın gelişimini hızlandırmıştır. Dünyanın ilk yeşil sukuku, Temmuz 2017'de Malezya merkezli bir yenilenebilir enerji şirketi olan Tadau Energy tarafından ihraç edilerek literatüre ve piyasalara giriş yapmıştır. Toplamda 250 milyon Malezya Ringgiti değerindeki bu ilk ihraç, ülkedeki güneş enerjisi projelerini finanse etmek amacıyla gerçekleştirilmiştir.^【3】 Bu girişimin ardından 2018 yılında Endonezya, devlet tarafından ihraç edilen ilk yeşil sukuku gerçekleştirerek piyasada 1.25 milyar dolarlık bir hacme ulaşmıştır.^【4】

Yapısal olarak yeşil sukuk, korumalı ve belirli amaca sahip projelerden veya çevresel varlıklardan elde edilen gelecekteki nakit akımlarının menkul kıymetleştirilmesi yoluyla oluşturulmaktadır. İslami finansın temelinde yatan toplumsal refahı artırma ve çevreye fayda sağlama ilkeleri, yeşil sukukun özünü teşkil etmektedir. Bu aracın finansmanında, dayandığı İslami sözleşme türüne göre çeşitli isimlendirmeler ve hukuki altyapılar kullanılmaktadır. Bunlar arasında, maddi bir varlığın (örneğin bir güneş santralinin) kiralanmasına dayanan icara sukuk öne çıkmaktadır. Henüz var olmayan ancak inşa edilecek yenilenebilir enerji tesisleri gibi varlıkların üretim aşamasında istisna sukuk devreye girerken, maddi duran varlıklarda ortaklığa imkân tanıyan ve yatırımcıların kâr-zarar ortaklığını esas alan müşareke sukuk da farklı risk-getiri tercihlerine sahip yatırımcılar için bir alternatif sunmaktadır.^【5】 İhraç süreci ise proje başlangıcı, çalışma ekibinin atanması, projenin tanıtımı, yeşil proje değerlendirmesi, derecelendirme analizi ve dokümanların hazırlanması, yönetimin karar süreci, fiyatlandırma onayı, sukuk lansmanı ve etki raporlaması gibi adımları içermektedir.^【6】

Yeşil sukuk ve yeşil tahviller, sürdürülebilir projeleri finanse etme amacı bakımından benzerlikler gösterse de yapısal ve hukuksal açılardan temel farklılıklara sahiptir. Yeşil tahvil sahipleri ihraççıya borç veren alacaklı konumundadır ve varlıklar üzerinde mülkiyet hakkı iddia edemezler; buna karşılık yeşil sukuk sahipleri, dayanak varlık veya proje üzerinde payları oranında müşterek mülkiyet hakkı elde etmektedirler. Getiri mekanizmaları değerlendirildiğinde; yeşil tahviller faiz oranına göre fiyatlandırılırken, yeşil sukukta faiz bulunmamaktadır ve getiri, varlıktan elde edilen kâr payı veya kira geliri şeklinde tahakkuk etmektedir. Yeşil sukukta yatırımcılar performans ve kazanç riskine ortak olurken, yeşil tahvillerde ihraççı kâr etmese dahi yatırımcıya faiz ödemesi yapılması gerekmektedir.^【7】Denetim ve sertifikasyon noktasında ise yeşil tahviller yalnızca çevresel etkiye odaklanırken, yeşil sukuk hem çevresel etkinin sürdürülebilirliğini hem de fıkhi uyumluluğu aynı anda gözeterek çift yönlü bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır.^【8】

Gelişim aşamasında olan yeşil sukuk piyasasının hem ihraççılar ve yatırımcılar için sunduğu fırsatlar hem de büyümesini yavaşlatan bazı yapısal zorluklar bulunmaktadır. Yeşil sukuk, hem İslami yatırımcılara hem de çevre dostu projelere yönelen geleneksel yatırımcılara hitap ederek oldukça geniş bir yatırımcı tabanına ulaşma avantajı sunmaktadır. Bu geniş yatırımcı tabanı, yeşil sukukun rekabetçi bir fiyatlandırmaya sahip olmasını sağlamakta ve devletler ile özel sektör için finansman kaynaklarını çeşitlendirmektedir.^【9】

Diğer yandan, küresel ölçekte kabul görmüş yeknesak yeşil standartların ve net tanımların eksikliği bu alandaki temel zorluklardan biri olarak değerlendirilmektedir. Normal sukuklara oranla yeşil sertifika ve ikinci taraf görüş raporu gibi ek prosedürlerin bulunması, zaman kaybına ve maliyet artışlarına neden olabilmektedir. İkincil piyasanın henüz yeterli derinliğe ulaşmamış olması nedeniyle yaşanan likidite daralması ve projelerin standart karmaşıklığı yatırımcıların ikna edilmesini zorlaştırmaktadır. Bu süreçlerin daha verimli işleyebilmesi adına, küresel ve yerel standartların oluşturulması, devletlerin çeşitli vergisel teşvikler sunması ve piyasaya güven verecek gösterge niteliğinde ihraçlar yapılması piyasanın gelişimi açısından önem taşımaktadır.^【10】