Yaya Öncelikli Kent

Yaya öncelikli kent; kentsel hareketliliğin fiziksel erişim olanaklarının ötesinde, sosyal bütünleşme, çevresel sürdürülebilirlik ve toplumsal eşitlik gibi çok boyutlu hedefleri kapsayan bir dönüşüm alanı olarak tanımlanmaktadır. Bu modelin merkezinde, uzun yıllardır uygulanan taşıt odaklı planlama yaklaşımlarının yerine yaya hareketliliğini odağa alan Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planı (SKHP) yaklaşımı yer almaktadır. Yaya önceliği; yalnızca bir ulaşım modu değil, aynı zamanda yaşanabilir kentler vizyonunun temel bir bileşeni olarak kabul edilmektedir. Fiziksel olarak bu yaklaşım; kaldırım düzenlemeleri, yayalaştırılmış sokaklar, trafik yatıştırma önlemleri, yaya öncelikli kavşaklar, engelli erişimine uygun tasarımlar ve akıllı yaya geçitleri gibi müdahaleleri barındırırken; aynı zamanda bu uygulamaların sürdürülebilirliğini sağlayan yönetsel ve toplumsal destek mekanizmalarını da kapsamaktadır.

^{Yaya Öncelikli Kent(Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Kentsel yaşanabilirliği artıran yaya mekânları, türlerarası (intermodal) ulaşım sistemi içinde aktarma noktaları ve erişim alanları olarak stratejik öneme sahiptir. Toplu taşıma sistemleri ile yaya yollarının etkin entegrasyonu, kentsel hareketliliğin kesintisiz devam etmesini sağlar; zira her yolculuk yaya olarak başlar ve yaya olarak sonlanır. Özellikle aktarma merkezlerindeki yaya odaklı tasarımlar, bireylerin otomobil yerine yürümeyi ve toplu taşımayı tercih etme oranını doğrudan etkilemektedir. Kabataş gibi yoğun aktarma noktalarında yapılan incelemeler, yaya mekânlarının kalitesinin türlerarası geçiş konforunu ve kentsel mekân algısını belirlediğini ortaya koymaktadır.

Metropol kentlerde yaya öncelikli planlama süreci, genellikle Transit Odaklı Gelişim (TOD) ilkeleriyle bütünleşik olarak ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, toplu taşıma istasyonlarının çevresinde yüksek yoğunluklu, karma kullanımlı ve yürünebilir alanlar oluşturmayı hedefler. Metropollerde yürünebilirlik ölçütleri; kaldırım genişliği, yaya yoğunluğu, kentsel yoğunluk, tasarım ilkeleri ve yaya güvenliğinin sağlanması gibi parametreler üzerinden değerlendirilmektedir. İstanbul gibi büyük ölçekli kent deneyimleri, yaya öncelikli planlamanın kentsel yoğunluğun yönetilmesine ve kamusal alanların otomobil işgalinden kurtarılmasına katkı sağladığını göstermektedir.

Yaya öncelikli kent uygulamaları, yerel coğrafi ve iklimsel koşullara göre özelleşmiş tasarım çözümleri gerektirmektedir. Kış kentlerinde yaya hareketliliği; düşük sıcaklıklar, kar yağışı ve rüzgâr gibi faktörler nedeniyle özel bir planlama yaklaşımı gerektirir. Erzurum kenti Cumhuriyet Caddesi örneğinde olduğu gibi, yeşil altyapı planları ve kentsel tasarım rehberleri; mikroklimal konforu artırmak için rüzgâr kesici bitkilendirmeler, güneşli alanların maksimizasyonu ve iklim duyarlı malzeme seçimlerini içermektedir. Bu tür bölgelerde yaya konforunun sağlanması, kış mevsiminde de kamusal alanların canlılığını sürdürebilmesi açısından kritik önem taşımaktadır.

^{Yaya Öncelikli Kent(Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Türkiye bağlamında yaya odaklı ulaşım uygulamalarının benimsenmesi, altı itici ve yedi direnç teması arasındaki etkileşimle şekillenmektedir. Güç Alanı Analizi yöntemiyle yapılan değerlendirmelerde, bu güçlerin etki düzeyleri stratejik planlama süreçlerini doğrudan etkilemektedir.

Yaya odaklı politikaların gelişiminde en etkili itici güç "Sivil Toplum ve Aktivizmin Rolü" olarak öne çıkmaktadır. Sosyal medya kampanyaları, yerel meclis baskısı ve hak temelli savunuculuk, belediyelerin gündemlerini dönüştürmektedir. Ayrıca, Avrupa Birliği destekli "Uluslararası Fonlar ve Projeler", fiziksel altyapının standartlara uygun inşasında belirleyicidir. "Genç Kuşakların Talepleri" ise yürümeyi bir hak olarak gören vizyonlarıyla yerel yönetimleri değişime zorlayan bir diğer güçlü dinamiktir.

Değişimin önündeki en güçlü direnç "Araç Odaklı Planlama" paradigmasıdır. Mevcut bütçe planlamalarında yaya projelerinin ikincil planda tutulması ve "Kurumsal/Bürokratik Engeller" nedeniyle birimler arası koordinasyonun sağlanamaması uygulamaları sekteye uğratmaktadır. "Finansal Kısıtlar" sebebiyle tasarım projelerinin uygulama aşamasında asgari düzeyde (sadece asfalt ve bordür) tutulması ve otomobil kullanımına dayalı "Toplumsal Davranışsal Direnç", yaya öncelikli dönüşümün önündeki temel engellerdir.

Antalya Valiliği tarafından 2011 yılında başlatılan "Yaya Öncelikli Kent Antalya" uygulaması, trafikte yaya önceliği kültürünü yerleştirmeyi amaçlayan kapsamlı bir modeldir. Projenin ilk ayağı olarak 2011-2013 yılları arasında AB Leonardo da Vinci programı kapsamında "Antalya'da Yaya Önceliğini ve Güvenliğini Sağlamak İçin Hayatboyu Öğrenme" (APPSA) projesi yürütülmüştür.^【1】

375 bin Euro bütçe ile hibe almaya hak kazanan APPSA projesi, "Önce Yaya" sloganıyla trafik kültürünü yayalara, yaya kültürünü ise sürücülere öğretmeyi hedeflemiştir. Proje kapsamında e-öğrenme modülleri, video spotları ve "#önceyaya" maskotu (Sarı Adam) gibi yaygınlaştırma araçları kullanılmıştır. 2012 yılında yayımlanan Valilik Genelgesi ile projenin sürdürülebilirliği kurumsal güvence altına alınmıştır.^【2】

Kaleiçi, Konyaaltı Caddesi ve Akdeniz Üniversitesi yerleşkesi pilot bölgeler olarak seçilmiştir. Bu alanlarda ışıksız yaya geçitleri yeniden çizilmiş, sesli sinyalizasyon sistemleri kurulmuş ve engelli erişimi modernize edilmiştir. Uygulama sonucunda 2013 yılı verilerine göre Antalya şehir içi trafiğinde yaya önceliği uyumunda %50'yi aşan oranda iyileşme kaydedilmiş ve bu model diğer 80 il valiliğine örnek olarak gönderilmiştir.^【3】