YASAMA, YÜRÜTME, YARGI VE DARK KNIGHT

''Why do we fall, Bruce? So we can learn to pick ourselves up.''

İyi filmlerle efsane filmleri ayıran bir nokta vardır. Çok iyi bir filmin yapılabilmesi için en temelde çok iyi bir hikayeye ihtiyaç vardır. Hikayeyi anlatabilmek için doğru bir şablona ihtiyaç duyulur (hero's journey).Ancak anlatılan bu hikayenin efsane olabilmesi için belli bir sınırı aşması, anlatılan hikayenin ötesinde bir derinlik barındırması gerekir. Sinema literatüründe buna felsefi derinlik ve alt metin denir.

90'larda çekilen rezil Batman filmlerinden sonra Batman markası daha çok çizgi roman meraklıları için anlam ifade eden bir süper kahraman anlatısıydı. Ancak blockbuster sineması her geçen gün hacmini arttırıyordu ve DC Comics'in süper kahraman hikayeleri alanındaki en büyük rakibi Marvel Studios bu alana dünyaca ünlü olan Spiderman filmleri ile dahil olmuştu. Sam Raimi'nin yönettiği Spiderman serisi hem dünyada popülerlik kazanmış hem de sinema izleyicilerinin süper kahraman filmlerine olan bakışını değiştirmişti. Spiderman serisinin bu başarısından sonra DC Comics'in sinema haklarını elinde tutan Warner Bros yeni bir Batman film serisi için yönetmen arayışına girmişti. O dönemde yıldızı hızla parlayan, Following, Memento gibi filmlerle adını duyuran yönetmen Christopher Nolan'a gidildi. Eşi Emma aracılığıyla bu teklif sunuldu. eşi Nolan'ın film anlayışı gereği bir süper kahraman filmi yapmak istemeyeceğini zannediyordu fakat öyle olmadı Nolan teklifi kabul etti. Hatta fikirleri olduğunu, süper kahraman filmlerinin ütopik ve gerçekçi olmayan çizgi roman tonundan ziyade daha realist, sert ve karanlık bir hikaye tarzı oluşturmayı hayal ediyordu. Nolan'ın yarattığı Batman üçlemesi yazımızın başında belirttiğimiz gibi felsefi derinlik kavramı içinde sadece bir süper kahraman hikayesi değil, aynı zamanda devletin şiddet tekeli, gözetim mekanizmaları, terörle mücadele ve yasama, yürütme, yargı gibi kavramların ötesinde olağanüstü yetkiler gibi modern siyasal kavramları tartışmaya açar. Yüzyıllar boyunca siyasal düşünceler içerisinde tartışılan kavramlar Nolan'ın kusursuz anlatımıyla bize modern dünyada bir bakış açısı sunma şansı verir. Batman üçlemesinde yer alan kavramları ve bakış açılarını tartışmadan önce kullanılan siyasi kavramların tarihine değinmemiz gerekir.

MODERN DEVLETİN DOĞUŞU

Batman üçlemesinde tartışacağımız kurumları anlamak için yalnızca çağdaş siyasal sistemin teknik unsurlarını değil, yüzyıllar süren tarihsel, toplumsal ve düşünsel dönüşümleri incelememiz gerekir. Öncelikle modern devletin düşünsel doğuşunu ve öncesindeki siyasal örgütlenme biçimlerine değineceğiz.

İlk inceleyeceğimiz siyasal örgüt Antik Yunan'da polis devletinde görülür. Polis devleti yüzölçümü ve nüfus bakımından küçük ve doğrudan siyasal yaşama katılımlı bir siyasal topluluktu .Bu katılım polis devletinde yaşayan her insan için tanınan bir hak olmaktan ziyade belirli bir yurttaş grubuna tanınıyordu. Bu katılım anlayışının perspektifinin doğurduğu tartışalar sayesinde polis devleti siyasal düşüncenin sistematik olarak incelenildiği ilk yer olmuş ve siyaset ilk defa kamusal bir faaliyet olarak tanımlanmıştır.

Antik dönemi takip eden süreçte siyasi yapı, katılımlı bir anlayıştan daha farklı olan merkezi bir form almıştır. Krallık, imparatorluk yapıları ortaya çıkmış ve siyasal otorite tek bir hükümdarın elinde toplanmıştır. Hükümdarlar meşruiyetlerini ilahi kaynaklara dayanan bir anlatı sunarak sağlamaya çalışmışlardır. Ortaçağ dönemine geldiğimizde ise Avrupa'da feodal sistem ortaya çıkmış ve merkezde toplanılmaya çalışılan siyasal otorite parçalanarak yerel derebeyleri arasında dağılmıştır. Bu parçalanma hususunda en önemli etkenlerden biri kilisenin güçlenmesi ve tek otoriteyi temsil eden hükümdarların üzerinde çok fazla baskı kurması olarak görülebilir. Feodal yapı merkezi devlet anlayışının zayıf olduğu, siyasi gücün hükümdarlar, derebeyleri ve kilise arasındaki kişisel sadakat ilişkileri üzerinden ilerletildiği bir düzen ortaya koymuştur. Bu parçalı yapıda hukuk, ekonomi ve güvenlik büyük ölçüden yerel güç odaklarının kontrolü altında olmuştur.

Modern devletin doğuşu, bu parçalı yapının çözülmesi ve merkezi otoritenin yeniden bir biçim almasıyla oluşmuştur. 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa'da ticaretin gelişmesi, kentleşmenin artması ve savaş biçimlerinin değişmesi güçlü ve merkezi yönetimlere olan gereksinimi ortaya koymuştur. Bu konuda çağdaş olan Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasal sisteminin etkileri yadsınamaz. Krallar feodal güçleri tasfiye ederek tekrardan siyasal otoriteyi kendilerinde toplamışlardır. Bu değişim sadece kurumsal değil, aynı zamanda düşünsel bir kırılmayı da beraberinde getirmiştir.

Bu kırılma noktasında Niccolo Machiavelli, modern siyasal düşüncenin kurulmasında önemli bir figür olarak ortaya çıkmıştır. Machiavelli, siyaseti o güne kadar herkesin yabancı olduğu bir anlayışla ahlaki normlardan bağımsız bir alan olarak ele almıştır. Devletin temel amacının düzeni sağlamak, düzenin devamını sağlamak olduğunu savunmuştur. Onun bu yaklaşımı, devletin rasyonalist ve merkezi güç odaklı anlaşyışının teorik çerçevesini oluşturmuştur. Böylece siyaset, ilk kez ideal olana ulaşma hayalinden ziyade gerçek ve güçlü olan üzerinden analiz edilmeye başlanmıştır.

17. yüzyıla geldiğimizde ise modern devletin yapısını ve meşruiyetini açıklamaya çalışan yeni teoriler görürüz. Toplumsal sözleşme düşünürleri, devletin ilk formunu bireyler arasındaki varsayıma dayanan bir anlaşmaya dayandırır. Bu çerçevede Thomas Hobbes bireylerin doğal durumunda güvensizlik ve kaos içinde yaşadıklarını ve bu düzensizliği sonlandırmak için tüm yetkilerini tek ve güçlü bir egemene devrettiklerini savunmuştur. Hobbes'un Leviathan olarak tanımladığı bu yapı güveni sağlamak için mutlak ve merkeziyetçi bir otorite anlayışının gerekli olduğunu vurgular.

Hobbes'un çizdiği bu çerçeveye karşılık John Locke devletin temel amacının bireylerin doğal olan haklarını korumak olduğunu ileri sürmüş ve devredilen otoritenin sınırlandırılması gerektiğini söylemiştir. Locke için devlet, bireylerin yaşam, hürriyet ve özel mülkiyet haklarını korumakla yükümlüdür. Bu sınırın aşılması durumunda ise halkın direnme hakkı doğar. Jean-Jacques Rousseau ise egemenliğin kaynağını halkın genel iradesine dayandırarak modern demokratik düşüncenin temelini oluşturmuştur.

Bu düşünsel değişim ve dönüşüm, modern devletin kurumsal yapısının şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Özellikle Montesquieu yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirinden bağımsız olması gerektiğini söyleyerek modern anayasal devletin en önemli ilkelerinden birini ortaya koymuştur. Güçler ayrılığı anlayışı, iktidarın tek bir elde toplanmasını engellemeyi ve bireylerin özgürlüklerini korumayı amaçlayan bir denge mekanizması olarak tasarlanmıştır.

19.yüzyılda sanayileşme ve kapitalizmin gelişmesiyle modern devlet daha karmaşık bir yapı halini almıştır. Bürokratik yapı güçlenmiş, hukuk daha sistematik bir biçim almıştır. Devletin toplumsal yaşam üzerindeki etkisi artmıştır. Bu bağlamda Max Weber, modern devleti ' belirli bir coğrafya üzerinde meşru şiddet tekeline sahip olan yapı' olarak tanımlamıştır. Bu tanım, devletin yalnızca dışardan düzenleyici bir yapı olmadığı aynı zamanda bu düzenin sağlanması için zorlayıcı bir güce sahip olduğunu ortaya koymuştur.

20.yüzyılda ise modern devletin işleyişi yalnızca hukuki ve kurumsal boyutuyla değil aynı zamanda gözetim ve kontrol mekanizmaları üzerinden de tartışılmaya başlanmıştır. Michel Foucault iktidarın yalnızca baskıyla değil, bireyleri sürekli izleme ve disipline etme anlayışıyla devamını sağladığını söylemiştir. Bu yaklaşım, modern toplumlarla bireylerin hiç de haberlerinin olmadığı görünmez ve hissedilemez bir denetim ağı içinde hareket ettiğini ve sahip olduklarını zannettikleri özgürlüğün bu yapı içinde yeniden anlayış kazandığını göstermektedir.

Sonuç olarak modern devlet, küçük ölçekli şehir devletlerinden merkezi krallıklara oradan feodal parçalı yapıya ve nihayetinde dönüşümlerle beraber kurumsallaşmış ulus-devletlere uzanan bir tarihsel sürecin ürünüdür. Yasama, yürütme ve yargı gibi kurumlar bu dönüşümün sonucunda ortaya konmuş ve modern siyasal düzenin temelini oluşturmuştur. Ancak bu kurumsal yalnızca düzeni sağlamak için değil aynı zamanda gücü sınırlamak için vardır. Batman üçlemesinde inceleyeceğimiz temel gerilim bu kurumsal yapılardan ortaya çıkar. Düzeni koruması, kaosu baskılaması için kurulan bu yapılar ne kadar işlevli hareket edebilir ve hangi noktada kendi meşruiyetlerini sorgulanabilir hale getirebilir?

BATMAN VE SİNEMA TARİHİ

2000’li yılların başında süper kahraman filmleri büyük ölçüde çizgi roman estetiğine sadık, daha yüzeysel ve eğlence odaklı bir formda ilerlerken, Nolan bu kalıbı kırarak türü bambaşka bir yere taşıdı. Özellikle Batman Begins ile başlayan süreç, süper kahraman filmlerinin yalnızca fantastik hikâyeler değil; aynı zamanda politik, psikolojik ve toplumsal analizler içerebileceğini gösterdi. Bu dönüşümün zirve noktası ise Dark Knight olmuştur. Film, yalnızca türü içinde değil, genel sinema tarihi içinde de bir referans noktası haline gelmiş; gerilim ve politik dram unsurlarını süper kahraman anlatısıyla birleştirerek yeni bir anlatı standardı oluşturmuştur. Heath Ledger’ın Joker performansı, metot oyunculuğunun sınırlarını zorlayan bir örnek olarak hafızalara kazınmış ve film, popüler sinemanın da derinlikli olabileceğini kanıtlamıştır. Nolan’ın bu anlatıyı kurarken beslendiği kaynaklar oldukça çeşitlidir. Üçleme, çizgi romanlardan doğrudan etkilenmekle birlikte özellikle Frank Miller’ın The Dark Knight Returns ve Year One eserlerinden yoğun biçimde ilham alır. Bunun yanı sıra klasik suç sinemasının etkisi de açıkça hissedilir. Michael Mann’in Heat filmi, özellikle şehir atmosferi ve suç–polis dengesi açısından üçlemenin estetik yapısını derinden etkilemiştir. Nolan’ın Gotham’ı, ütopik bir çizgi roman şehrinden çok, yaşayan ve gerçekçi bir metropol olarak bu tür etkilerle şekillenmiştir. Üçlemenin politik tonunun oluşumunda ise 2000’li yılların atmosferi belirleyici olmuştur. 11 Eylül sonrası dünyada güvenlik politikalarının, terörizm tartışmalarının ve gözetim teknolojilerinin artışı, özellikle Dark Knight’ın alt metninde açıkça hissedilir. Batman’in şehirdeki herkesi dinleyebilen sistem kurması, Joker’in terörist bir figür olarak kaosu temsil etmesi ve devletin etik sınırlarının zorlanması, bu dönemin siyasal tartışmalarının sinemadaki yansımasıdır. Yapım süreci açısından bakıldığında ise Nolan’ın yaklaşımı, teknik anlamda da dönüştürücü olmuştur. Yönetmen, dijital efektlerin yoğun olarak kullanıldığı bir dönemde mümkün olduğunca pratik efektlere ve gerçek çekimlere yönelmiştir. Özellikle IMAX kameraların kullanımı, büyük ölçekli aksiyon sahnelerine benzersiz bir gerçeklik hissi katmıştır. Dark Knight’taki tır devrilme sahnesi gibi sekanslar, bilgisayar efektlerinden ziyade fiziksel olarak gerçekleştirilmiş ve bu durum filmin görsel gücünü önemli ölçüde artırmıştır. Ayrıca Nolan’ın anlatım dili de bu üçlemeyi farklı kılan unsurlardan biridir. Lineer olmayan hikâye anlatımı, karakterlerin psikolojik derinliği ve diyalogların felsefi ağırlığı, filmi klasik süper kahraman anlatılarından ayırır. Bu yönüyle üçleme, yalnızca görsel bir deneyim değil; aynı zamanda düşünsel bir deneyim sunar. Son film olan Dark Knight Rises ile birlikte üçleme tamamlandığında ortaya çıkan şey yalnızca bir hikâyenin sonu değil, aynı zamanda bir anlatı modelinin doruk noktasıdır. Nolan’ın Batman’i, kendisinden sonra gelen süper kahraman filmlerine yeni bir standart koymuş; karanlık ton, gerçekçilik ve politik alt metin, türün vazgeçilmez unsurları haline gelmiştir.

DÜZEN Mİ KAOS MU?

Nolan’ın Batman üçlemesi modern devletin yapısıyla alakalı sorunlara, krizlerine ve çöküşlerine odaklanan aşamalı bir siyasal anlatıyı barındırır. Bu anlatı ilk film olan Batman Begins ile başlar. Batman Begins klasik bir origin hikayesi olarak bize sistem analizi, politik anlatılar çervesinde bir eleştiri sunar. Suç, sistem ve adalet arasında yozlaşmış bir şehir olan Gotham’ı anlatır. Şehrin en zengini olan Wayne ailesi bir suçlu tarafından öldürülür ve oğulları Bruce yıllar sonra ailesini öldüren suçlunun mafya hakkında bilgi vermesi karşılığında tahliye olacağını öğrendikten sonra suçluyu öldürmek ister. Kendi adaletini sağlamaya çalışır ona göre sistem suçluyu cezalandırma konusunda yozlaşmıştır. Bu noktada kuzeni Rachel ile bir tartışma yaşar. Rachel Bruce’un sistemin yetersiz kaldığını düşünüp kendi adaletini sağlamaya çalışmasına kızıp bu hamlenin Bruce’un suçludan bir farkının kalmayacağını belirtir. Ona göre intikam suçu önlemenin yolu değildir. Bruce bunun üzerine şehrin mafyası olan Falcone’un karşısına çıkar. Falcone Bruce’a sistemi elinde tutmasını sağlayan gücün korku olduğunu söyler. Korku sistemin yasama, yürütüme ve yargı gibi düzeni sağlamakla görevli kurumlarını korku ile baskı altına almaya yarar. Falcone tam bu noktada Batman’i yaratmıştır. Bruce suç kavramını öğrenmek ve bir suçlunun neden suç işlediğini anlamak için bir yolculuğa çıkar ve gölgeler birliğine katılır. Gölgeler Birliğinin lideri Ras-al Ghul Bruce adaletin onarıcı olmasının yanlış olduğunu cezalandırıcı adalet uygulanması gerektiğini söyler. Ona göre Bruce’un ailesini öldüren suçlu kadar Bruce’un babası da suçludur. Çünkü suçun önlenmesinin önüne geçmemiştir. Ghul tam bu noktada sistemin içerisinde suçlu olarak belirtilen figürler kadar sistemin de bunu yaratma ve önlememe çerçevesinde hatalı olduğunu belirtir. Ghul Bruce’un eğitimi tamamlandıktan sonra bir suçluyu öldürmesini ister ancak Bruce bunu reddeder. Cezalandırıcı adalet kavramına inanmaz. Bruce Gotham’a döner ve Batman olur. Yasama, yürütme ve yargının dışında dördüncü bir kol olarak ortaya çıkar ve yasalara tabi değildir. Suçlular bu kurumlardan ziyade Batman’dan korkar. Ras-al Ghul Gotham’a geri döner ve şehri yok etmek ister. Filmin başında Bruce’a söylediği sistemin en büyük problemi barındırdğı anlayışına dayanarak sistemi doğuran unsurları yok etmeyi planlar. Batman bunun önüne geçer. Çünkü onun için hala sorun sistemin kendisi değil sistemin kurumlarına karşı hareket eden mafyalardır. Bu noktada Dark Knight başlar. Tarihin en iyi açılış sahnesiyle bize Joker karakterini tanıtır. Film Joker’in origin hikayesine odaklanmaz. Nereden gelmiştir ve ne yaşamıştır bu önemli değildir. Vardır ve kaosu yaratmak için buradadır. Joker reaksiyondur, terörizmi temsil eder. Batman sistemin dördüncü kolu olarak yasama, yürütme ve yargı gibi kollarla beraber hareket ederek mafyaya en büyük darbeyi vurmuştur. Mafya da bu darbeden sonra Joker’e başvurur. Yani mafya devletin düzeni içerisindeki Batman’İn korkusundan anarşizme yani Joker’e sığınmıştır. Batman aksiyondur, Joker reaksiyondur. Batman ise bu noktada komiser Gordon ve Gotham’In beyaz şövalyesi savcıHarvey Dent’le birlikte düznei oluşturur. Ancak Joker Batman’a yasalara tabi olmama hakkını kimin verdiğini sorgulamak için vardır. Filmin Bruce ve Dent’in arasındaki restoranda yaşanan diyalogla buna odaklanır. Halk mı Batman’a yetkiyi vermiştir. Dent bu diyalogda aynı Roma’daki gibi kaos durumlarında demokrasinin ve kurumların askıya alındığını ve yetkinin tek bir adama devredildiğini söyler. Rachel ise devredilen yetkilerin geri iade edilmediğinden bahseder. Ve bu yetkilerin sahibi insanların en sonunda bir zalim olarak anıldığını belirtir. Filmin bu sahnesi tam olarak finale bir foreshadowingtir.  Film bu noktadan sonra Joker ve düzeni oluşturan kollar arasında bir oyun teorisine dayanarak devam eder. Joker devleti halka kabul ettirdiği etik değerleri çiğnemeye zorlar. Amacı halka kendi kabul ettikleri bu düzenin yozlaşmış ve sahte olduğunu göstermektir. Teraziyi tutan eli kesmek istemektedir. Çünkü bunu yapabilirse gerçek kaosu sağlayabileceğini düşünür. Halka tüm bu eylemlerinin sorumlusu olarak Batman’i hedef gösterir. Kendisini yaratanın tam olarak sistemin bir unsuru olan Batman olduğunu göstermek istemektedir. Film bize bunu tırın ters devrilme sahnesinde anlatır. Joker Batman’dan kendisini ezmesini istemektedir. Eğer Batman onu ezerse Joker haklı çıkacaktır. Batman sistemin unsurlarına uygun hareket etmemiş olacak kendi düzenini sağlamaya çalışan biri olacaktır. Ancak Batman Joker’i ezmez.  Bu noktada belediye başkanın ölmesini engelleyen ve yürütümeyi temsil eden Komiser Gordon Joker’i tutuklar. Gordon tutuklamadan sonra sorguyu Batman’a devreder. Yasama, yürütme ve yargı arasında dördüncü kol olarak yetki burada Batman’a devredilir. Joker Batman’a ikisinin birbirine benzediğinden bahseder. Ortak özellikleri herhangi bir sisteme bağlı olmamalarıdır. Batman’a bir seçim şansı sunar. Ya kaçırdığı Rachel’i kurtaracaktır ya da yargıyı temsil eden kol olarak Harvey Dent’i..Batman sevdiği kadın olan Rachel’in peşinden gider ama Joker oyun oynamıştır. Harvey ve Rachel’in yerlerini değiştirmiştir ve Batman’a büyük bir iç sorgulama yaşatır. Eğer Batman gerçekten düzeni tercih edip adaleti kurtarmayı sçeseydi Rachel kurtulacaktır. Ancak Batman burada kendi hislerine yenilip Rachel’in peşinden gitti ve ölümüne sebep oldu. Rachel’in ölümü Harvey’in two face’e dönüşmesine sebep oldu. İki yüz..Adaletin iki yüzlü olmasına bir alegoridir. Harvey artık düzene inanmıyordur ve Joker tam olarak esas hedefinin Batman’i ve ya düzeni yok etmek olmadığını tamamen düzenin ne kadar sahte ve yozlaşmış olduğunu belirtir. Rachel’İn ölümünden sonra Bruce derin bir sorgulamadadır. Joker’in anlamaya çalışmaktadır. Alfred Bruce’a bazı insanların para gibi mantıklı şeylerin peşinde olmadığını sadece dünyanın yandığını izlemeyi istediklerini söyler. Joker bunun üzerine mafyaların paralarını yakmıştır. Joker’in derdi sistemledir. Batman bunun üzerine serinin en başından beri vurgulanan etik değerleri askıya alır ve şehirdeki herkesin telefonunu dinlemeye alır. Bu sayede Joker’in yerini öğrenir. Film bu aşamada final sekansına girer. Şehirden halkın kaçması için iki vapur ayarlanır. Birinde suçlular birinde de masum halk vardır. İki vapurda da bomba ve kumanda vardır. Joker İki taraftan birinin diğerini patlatmasını ister. Batman Joker’i yakalar. İki vapurdaki insanlar da birbirini patlatmaz. Batman Joker’e kaybettiğini söyler. Esas sorunun sistemin itici gücü olan halkta olmadığını sadece yozlaşmış figürlerde olduğunu belirtir. Joker ise son oyununu oynar. Batman’a Harvey Dent’i sunar. Dent Gordon’ın çocuklarını rehin almıştır. Dent suçu Gordon’un yargıya güvenmediğini, Batman’a güvenerek sistemin mekanizmasını bozmasında arar. Batman gelir ve Dent ölür. Batman Dent’İn tüm suçlarını üstlenir. Film bu finalde esasen anlatmak istediği şeyi bize sunar. Ya bir kahraman olarak ölürsün ya da bir canavara dönüştüğünü görecek kadar uzun yaşarsın. Devam filmi olan Dark Knight Rises’ta ise Bane üzerinde komünizm anlatısı vardır. Bane Gotham’da bir tiranlık yaratır ve devletin tüm unsurlarını askıya alır. Yetkiyi halka devrettiğini iddia eder. Elitler yargılanır ve suçlu olarak addedilen insanlara şehri yağmalama fırsatı verilir. Bu anlatı da bize düzensizliğin getirdiği kaos ortamının ne kadar yok edici bir etkiye sahip olabileceğini gösterir. Batman gelir ve şehri kurtarır.

YA BİR KAHRAMAN OLARAK ÖLÜRSÜN YA DA BİR CANAVARA DÖNÜŞTÜĞÜNÜ GÖRECEK KADAR UZUN YAŞARSIN

Sonuç olarak Nolan’ın üçlemesi bize şunu söyler: Devlet, yalnızca bir sözleşme sonucu kendisine devredilen yetkilerle halkı yönetmeye namzet eden bir yapı değildir. Devlet, aynı zamanda kendi sınırlarıyla mücadele eden bir organizmadır. Batman bu mücadelenin sonucudur. Joker bu mücadelenin ifşasıdır. Bane ise bu mücadelenin sonudur. Ve belki de en rahatsız edici gerçek şudur: Düzeni korumak için kurulan güç, her zaman düzenin kendisi kadar tehlikelidir.