Yakın Plan (Film)

Yakın Plan (Özgün Farsça adıyla Nema-ye nazdik, uluslararası İngilizce adıyla Close-Up), 1990 yılında Abbas Kiarostami tarafından yazılıp yönetilen uzun metrajlı bir sinema filmidir. Film, belgesel ile kurmacayı iç içe geçiren yapısı, gerçek kişilerin kendi hikâyelerini yeniden canlandırması ve sinemanın doğasına dair felsefi göndermeleriyle öne çıkar. İran Yeni Dalga sinemasının eserlerinden biri olan yapım, uluslararası alanda saygınlık kazanmış ve Kiarostami'nin kariyerinde ayrıcalıklı bir konum edinmiştir.

İzleyiciye gerçek, sahte, kimlik ve sinemanın hakikati yansıtma gücü gibi temaları sorgulatan Yakın Plan, "yarı belgesel film" (docudrama) türünde özgün bir sinema dili yaratmıştır.

^{Filmden Bir Kare (}Austin Film Society⁾

Yakın Plan, sinema tutkunu Ali Sabzian’ın (Hossain Sabzian) kendisini ünlü yönetmen Muhsin Makhmalbaf (Mohsen Makhmalbaf) olarak tanıtarak Tahran'da yaşayan varlıklı Ahankhah ailesinin hayatına sızmasını konu edinir. Aileyi yeni çekeceği filmde rol alacaklarına inandıran Sabzian, bir süre sonra dolandırıcılık şüphesiyle aile tarafından mahkemeye verilir. Yönetmen Abbas Kiarostami, olayı bir dergi haberinden öğrenerek hazırlıklarını yaptığı başka bir projeyi bırakır ve bu olayın peşine düşer.

Olayın gerçek kahramanları olan Sabzian, Ahankhah ailesi ve haberi yapan gazeteci, Kiarostami'nin kamerasının karşısına geçerek yaşadıkları olayları bizzat yeniden canlandırırken, film aynı zamanda mahkeme salonundaki gerçek kayıtları da izleyiciye sunar. Film boyunca bireysel kimlik, sanat tutkusu ve gerçeğin sınırları, Sabzian’ın mahkemedeki savunması ve mahkeme salonu dışındaki yeniden üretimler üzerinden tartışmaya açılır.

^{Filmden Bir Kare (}Austin Film Society⁾

Yakın Plan temelinde gerçeklik ile kurmaca (simülasyon) arasındaki sınırın sorgulanışı üzerine kuruludur. Anlatı, bireyin hakikate ulaşma çabasını, sinematografik bir yapıntı aracılığıyla ele alır. Kiarostami, tasavvuftaki "zahir-batın" ve gerçeğin çoğaltılmasını temsil eden "nokta metaforu" gibi düşünce çerçevelerinden beslenerek, gerçeğin çok parçalı ve kırılgan yapısını irdeler.

Film, izleyiciye bir film izlediğini sürekli hatırlatan "özdüşünümsellik" (reflexivity) yaklaşımını kullanır. Sabzian'ın kendi yalanını savunurken aslında sanata duyduğu açlığı ifade etmesi, gerçek dünyadaki sınıflar arası farkı ve sıradan insanların sanata olan ilgisini bir metafor düzleminde tartışmaya açar.

• Hossain Sabzian (Kendisi): Sinemaya duyduğu tutku nedeniyle kendini ünlü bir yönetmen olarak tanıtan, olayların merkezindeki kişidir.
• Mohsen Makhmalbaf (Kendisi): Gerçek hayattaki ünlü İranlı yönetmendir ve filmin sonunda Sabzian ile bir araya gelir.
• Abolfazl Ahankhah (Kendisi): Sabzian'ın yalanına inanarak ona evini açan, ardından gerçeği anlayınca onu mahkemeye veren ailenin babasıdır.
• Mehrdad Ahankhah (Kendisi): Aile üyelerinden biridir ve Sabzian'ın sahte kimliğinden ilk şüphelenenlerdendir.
• Hossain Farazmand (Muhabir): Olayı haberleştirerek gerçeğin kopyalanması sürecini başlatan gazetecidir.
• Abbas Kiarostami (Kendisi): Olaylara dışarıdan dâhil olan, kamerasını ve dış sesini kullanarak gerçeği mahkeme salonunda yargıçla ve sanıkla eş zamanlı olarak sorgulayan yönetmendir.

Kanoon Parvaresh Fekri yapım şirketi tarafından desteklenen filmin çekimleri İran'ın başkenti Tahran'da gerçekleştirilmiştir. Kiarostami, olayı öğrendikten sonra oldukça hızlı hareket ederek mahkeme izinlerini almış ve filmi 40 gün gibi kısa bir sürede çekmiştir. Filmin üretim sürecinde profesyonel oyuncular yerine olayın gerçek özneleri kullanılmış; 16 mm film stoğuyla çekilen pürüzlü mahkeme kayıtları ile daha temiz görüntüye sahip kurmaca canlandırma sahneleri bir arada kurgulanmıştır.

^{Duruşma Sahnesinden Bir Yakın Çekim (}Austin Film Society⁾

Film adını da aldığı "yakın çekim" (close-up) tekniğini yalnızca görsel bir tercih olarak değil, anlatının merkezindeki gerçeğe ulaşma eylemi olarak konumlandırır. Mahkeme salonunda Sabzian'ın yüzüne odaklanan kesintisiz yakın planlar, karakterin iç dünyasındaki karmaşayı yansıtır.

Klasik sinemanın aksine, Kiarostami karşılıklı diyaloglarda "açı-karşı açı" kuralını bilerek ihmal eder. Böylece kameranın çerçevelediği görüntünün (zahir) dışında kalan görünmeyen alanın (kör alan/batın) varlığı vurgulanır. Bu teknik, izleyicide gerçeğin tamamına değil, yalnızca yönetmenin sunduğu parçalı gerçekliğe tanık olunduğu hissini yaratır.

Film, gösterime girmesinin ardından uluslararası alanda birçok prestijli festivalde ödüle layık görülmüş ve adaylıklar elde etmiştir:^【1】

• Uluslararası İstanbul Film Festivali (1991): FIPRESCI Ödülü (Uluslararası Sinema Yazarları Federasyonu Ödülü)
• Fecr (Fajr) Film Festivali (1990): Jüri Özel Ödülü
• Münih Uluslararası Film Festivali (1990): En İyi Film Adaylığı / Seçkisi