Wadi Al-Salam Qəbiristanlığı

Wadi Al-Salam Qəbiristanlığı (ərəbcə: وادي السلام), İraqın Nəcəf şəhərində yerləşən və dünyanın ən böyük qəbiristanlığı kimi qəbul edilən müqəddəs bir İslam dəfn sahəsidir. “Sülh Vadisi” mənasını verən bu qəbiristanlıq, başda şiə müsəlmanlar olmaqla milyonlarla insan üçün mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Təxminən 1.500 dönüm (təxminən 6 km²) sahəni əhatə edən qəbiristanlıq, Nəcəfin ümumi sahəsinin %13-ünü təşkil edir və 6 milyondan çox məzara ev sahibliyi edir. Bu gün, hər il təxminən 50.000 nəfərin burada dəfn edildiyi bildirilir. Qəbiristanlığın tarixi 13-cü əsrdən əvvəlki dövrlərə dayanır və fasiləsiz şəkildə genişlənməyə davam edir.

Wadi Al-Salam Qəbiristanlığının tarixi qədim dövrlərə qədər uzanır. Qəbiristanlıq, İraqın Al-Hira Krallığı kimi qədim sivilizasiyalara aid olan krallar, sultanlar və rəhbərlərin məzarlarını əhatə edir. Qəbiristanlıq, İslamdan əvvəlki dövrlərdə də istifadə olunmuşdur və bu səbəbdən həm tarixi, həm də dini baxımdan böyük əhəmiyyətə malikdir. Qəbiristanlığın müqəddəsliyi, xüsusilə ilk şiə imamı olan Əli ibn Əbu Talibin türbəsinə yaxınlığı ilə daha da artır. İmam Əlinin Nəcəfdə olması buranı həm dini bir mərkəzə, həm də qəbiristanlıq baxımından mühüm bir məkan halına gətirmişdir.

Zamanla bu müqəddəs yer, yalnız bölgə əhalisinin deyil, dünyanın dörd bir yanından gələn müsəlmanların dəfn olunmağı arzuladığı bir yer halına gəlmişdir. Qəbiristanlığın zaman içərisində keçirdiyi genişlənmə, xüsusilə müharibə dövrlərində və siyasi qarışıqlıqlar zamanı artan dəfn sayı ilə əlaqəlidir. UNESCO-ya edilən müraciətdə qəbiristanlığın sahəsi təxminən 917 hektar olaraq göstərilmişdir və bu sahə 1,700 futbol stadionuna bərabər bir böyüklüyə malikdir. Qəbiristanlığın yerləşdiyi bölgə, bugünkü kimi çoxsaylı məzar və türbələrə ev sahibliyi etmədən əvvəl, qədim məzarlıq sahələri kimi tanınırdı.

^{Wadi Al-Salam Qəbiristanlığı.} [Gareth Browne]

Wadi Al-Salam, peyk görüntülərindən baxıldıqda bir şəhər mənzərəsini xatırladır; məzar daşları və türbələr kiçik binalar kimi görünür. Qəbiristanlıq sıxlığı ilə diqqət çəkir; bir çox məzar bir-birinə çox yaxın şəkildə düzülmüşdür. Bu vəziyyət həm yeni dəfn sahəsinə olan ehtiyacı, həm də məkan məhdudiyyətlərini göstərir.

Yer altına doğru inşa edilən otaqlar və zirzəmilər, qəbiristanlığın şaquli şəkildə də genişlənməsinə imkan vermişdir. Bəzi yeraltı məzarlar 50-yə qədər cəsədi saxlaya biləcək şəkildə dizayn olunmuşdur. Bu praktika, qəbiristanlığın yalnız səthdə deyil, yer altında da mürəkkəb bir dəfn şəbəkəsinə sahib olduğunu göstərir. Wadi Al-Salam Qəbiristanlığında məzar daşları əsasən bişmiş kərpic və suvaqla hazırlanır. Bu məzar daşları, ənənəvi İslam dəfn üsullarına uyğun olaraq inşa edilir. Qəbiristanlığın struktural xüsusiyyətləri, bölgədəki dəfn ənənəsinin mühüm bir əksidir. Dəfn prosesi, xüsusilə çoxsaylı cənazənin eyni anda dəfn olunmalı olduğu hallarda, yeraltı qatlar və məzar otaqları kimi quruluşlardan istifadə olunmasına imkan yaradır. Bir çox ailə, öz ailə məzarları üçün xüsusi yeraltı otaqlar satın alır.

Wadi Al-Salam Qəbiristanlığı, xüsusilə şiə müsəlmanlar üçün çox böyük dini əhəmiyyətə malikdir. Qəbiristanlıq, İmam Əli ibn Əbu Talibin türbəsinə yaxın bir mövqedə yerləşdiyi üçün, şiə inancına görə olduqca müqəddəs sayılır.

Hər il minlərlə müsəlman, qəbiristanlığı ziyarət edir və burada dəfn olunmuş dini şəxsiyyətlərin, kralların, sultanların və alimlərin məzarlarını ziyarət edir. Bu qəbiristanlıq, şiə inancının ən mühüm və müqəddəs ziyarət yerlərindən biri olaraq qəbul edilir.

^{Wadi Al-Salam ziyarətçiləri. (Mənbə:} AFP⁾

İraqdakı siyasi sabitliyin pozulması və uzun illər davam edən münaqişələr, Wadi Al-Salam’dakı dəfn sıxlığını ciddi şəkildə artırmışdır. İran-İraq Müharibəsi, 2003-cü ildən sonrakı Amerika işğalı və 2004-cü ildə Mehdi Ordusu ilə Amerika qüvvələri arasındakı toqquşmalar, qəbiristanlığın gündəlik dəfn nisbətlərini dramatik şəkildə yüksəltmişdir. Müharibənin ən şiddətli dövrlərində gündə 250 ilə 350 cənazə bu qəbiristanlıqda dəfn olunmuşdur. Qəbiristanlığın bəzi hissələri birbaşa döyüş meydanına çevrilmiş; türbələr, məzar daşları və tikililər atəşli silahlar, raketlər və partlayışlarla zədələnmişdir. Qəbiristanlıq bu prosesdə yalnız bir dəfn sahəsi deyil, eyni zamanda müqavimətçilərin və silahlıların gizləndiyi strateji bir məkana çevrilmişdir. 2021-ci ilə aid bir Reuters hesabatına görə, Wadi Al-Salam normal böyümə sürətinin iki qatı qədər bir sürətlə genişlənməkdədir.

Wadi Al-Salam, İmam Əli Türbəsinə olan yaxınlığı səbəbilə, xüsusilə şiə müsəlmanlar üçün əbədi istirahətgah olaraq müqəddəsləşmişdir. Qəbiristanlıqda dəfn olunmaq istəyən şəxslərin cənazələri, İmam Əli Türbəsində təvaf etdirilərək müqəddəsləşdirilir və sonra qəbiristanlığa aparılır. Bu dini rituallar, qəbiristanlığın mənəvi statusunu daha da artırır.

Qəbiristanlıq, yalnız dini bir yer olmaqdan kənar, iqtisadi və sosial bir mərkəz kimi də fəaliyyət göstərir. Dəfn prosesi və məzar daşlarının hazırlanması, yerli xalq üçün mühüm bir dolanışıq vasitəsidir. Qəbiristanlıq bölgəsində çalışan qruplar, xüsusilə qəbir qazıcıları, gündəlik həyatlarını bu sahədəki işlərlə təmin edirlər. Bəzi qruplar dəfn prosesini təşkil edərək öz ofislərini qurmuş, cənazə daşıma, dəfn xərcləri və məzar daşlarının yazılması kimi xidmətləri öz üzərlərinə götürmüşlər. Bundan əlavə, ailələrə məxsus xüsusi yeraltı məzarların satılması da geniş yayılmışdır. Bəzi ailələr bu yeraltı məzarları ailə qəbiristanlığı olaraq toplu şəkildə almağı üstün tuturlar. Ən ucuz məzar yeri belə təxminən 240 İngiltərə funt sterlinqinə başa gəlir. Qəbir sahəsi çatışmazlığı isə məzar yerlərinin oğurlanması və köhnə məzarların yenidən istifadəsi kimi problemlərə səbəb olmuşdur.

Wadi Al-Salam yalnız xalqın deyil, eyni zamanda tarix boyunca yaşamış mühüm şəxslərin də əbədi istirahət yeridir. Qəbiristanlıqda:

• Peyğəmbərlər,
• Sultanlar,
• Krallıq üzvləri,
• Fatimilər, Büveyhilər, Səfəvilər, Qacarlar və Cəlayirlilər kimi sülalələrin üzvləri və alimlərin olduğu bildirilir.

Bu adların qəbiristanlıqda olması, Wadi Al-Salam’ın tarixin səssiz şahidi olduğunu göstərir.

Qəbir qazıcılarının rəvayətlərinə görə bəziləri, qəbiristanlıqda müəmmalı hadisələr və ruhlarla qarşılaşdıqlarını ifadə etmiş; bu da bəzi işçilərin işləməkdən imtina etməsinə səbəb olmuşdur. Bu cür xalq rəvayətləri, qəbiristanlığın yalnız fiziki deyil, metafizik bir məkan kimi də qəbul edildiyini göstərir.