Veli Paşa Hanı - Çorum

Veli Paşa Hanı, Türkiye’nin İç Anadolu Bölgesi’nde yer alan Çorum kent merkezinde, 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiş, Osmanlı şehir içi han mimarisinin ve geleneksel ahşap karkas yapı sisteminin Anadolu’daki en nitelikli örneklerinden biri olan tarihi bir konaklama ve ticaret yapısıdır.

Yapı, gerek mimari kurgusu gerekse bünyesinde barındırdığı "Anadolu Oteli" bölümüyle sınıfsal bir kullanım ayrımı sunması bakımından Türk mimarlık tarihinde özgün bir yere sahiptir.

Veli Paşa Hanı (Kültür Portalı)

Veli Paşa Hanı’nın inşa süreci ve tarihlendirilmesi, yapıya ait iki ayrı vakfiye üzerinden takip edilebilmektedir. İlk vakfiye, Hicri 2 Muharrem 1283 (Miladi 17 Mayıs 1866) tarihlidir. Bu belgede mülk, Çorum’un Şeyh Eyyüp Mahallesi sakinlerinden Yozgat Beylerbeyi Veliyyüddin Paşa (Veli Paşa) tarafından vakfedilmiştir. İlk kayıtlarda yapı, "Bağçevanoğlu Kahvehanesi" olarak anılmakta olup içinde küçük bir oda, bitişiğinde üç oda, bir ahır ve altı dükkândan oluşan mütevazı bir han niteliğindedir.

Hicri 23 Muharrem 1303 (Miladi 1 Kasım 1885) tarihli ikinci vakfiyede ise mevcut mülke yapılan büyük ölçekli ilavelerden söz edilmektedir. Veliyyüddin Paşa, eski kahvehaneyi yıktırıp konumunu koruyarak genişletmiş ve yapıyı üst katında 43, alt katında 16 olmak üzere toplam 59 odalı anıtsal bir hana dönüştürmüştür. Yapı bu tarihten itibaren "Veliyyüddin Paşa Hanı" olarak tescil edilmiştir.

Yapı, tarihsel süreçte pek çok yangın ve onarım geçirmiştir. 1913 yılında gerçekleşen büyük çarşı yangınında hasar gören hanın, batı kanadındaki malakari madalyon içerisinde yer alan Hicri 1330 (Miladi 1911-1912) veya Rumi 1330 (Miladi 1914-1915) tarihi, yapının bu tarihlerde yeniden inşa edildiğini veya kapsamlı bir onarımdan geçtiğini doğrulamaktadır. Ayrıca 1947 yılında bir yangın tehlikesi daha atlatmış ve 1949 yılına kadar onarımı sürmüştür.

Veli Paşa Hanı, yaklaşık 1000 metrekarelik bir alana inşa edilmiş, iki katlı ve iç avlulu bir yapıdır. Ancak yapının doğu kanadında yükselen üç katlı "köşk" bölümü, hanı benzerlerinden ayıran en temel karakteristik özelliktir.

Veli Paşa Hanı Mimarisi (Çorum Belediyesi)

• Zemin Kat: Özgün planında avluyu çevreleyen dükkânlar, bir kahvehane, ahırlar ve depolar yer almaktaydı. Restorasyon bulgularına göre avlunun kuzeyinde suyu hiç kesilmeyen oluklu bir çeşme bulunmaktadır. Zemin kat, 1939 yılından itibaren bir süre otobüs ve kamyonlar için garaj/otogar işleviyle kullanılmıştır.
• Üst Kat: Orta avluyu dört yönden saran ahşap dikmeli revaklara (koridorlara) açılan odalardan oluşur. Odaların çoğunda soba bacası, lambalık ve ahşap kuşaklar standart olarak yer alır.
• Anadolu Oteli (Köşk Bölümü): Doğu cephesinde yer alan üç katlı bu kitle, "Anadolu Oteli" adıyla hizmet vermiştir. Geleneksel Çorum konaklarının plan şemasını yansıtan bu bölüm; orta sofa, bu sofaya açılan odalar ve çift kollu ahşap merdivenlerden oluşur. Cephe kurgusunda yer alan kademeli çıkmalar, ritmik pencere dizileri ve malakari süslemelerle anıtsal bir görünüm sergiler.

Yapı, Karadeniz’i Ankara’ya bağlayan ticaret yolu üzerindeki konumu nedeniyle stratejik bir konaklama noktası olmuştur. Anadolu Oteli bölümü, toplumsal statüsü yüksek misafirleri ağırlarken, han bölümü daha çok tüccar ve köylülere hizmet vermiştir.

Hanın tarihinde konaklamış önemli isimler şunlardır:

• Clarence K. Streit: 1921 yılında Mustafa Kemal Paşa ile görüşmeye giden Amerikalı gazeteci, hatıralarında otel ve kahvehane atmosferini detaylıca tasvir etmiştir.
• Prenses Kadriye Hüseyin: 1921 yılında Ankara yolculuğu sırasında burada konaklamıştır.
• Mihail Vasilyeviç Frunze: 1921 sonu ve 1922 başında Sovyet heyetiyle birlikte hanın otel kısmında ağırlanmıştır.
• Bedri Rahmi Eyüboğlu: 1942 yılında "Yurt Gezileri" kapsamında Çorum’a geldiğinde ilk gecesini burada geçirmiştir.
• Bülent Çetinor: 1949 yılında stajyer bir mimar olarak kaldığı hanı, daha sonra akademik çalışmalarıyla literatüre kazandırmıştır.
• Sürgün Yazarlar: Refik Halit Karay, Refii Cevat Ulunay ve Hüseyin Cahit Yalçın gibi isimlerin Çorum’daki sürgün yıllarında bu hanla ilişkili oldukları veya burada konakladıkları belirtilmektedir.

Veli Paşa Hanı, uzun yıllar market ve depo olarak kullanıldıktan sonra Çorum Belediyesi tarafından 35 yıllığına kiralanmış ve kapsamlı bir restorasyon sürecine alınmıştır. 2022 yılında tamamlanan restorasyon çalışmaları sonucunda yapı yeniden turizme kazandırılmıştır.

Günümüzde hanın fonksiyonel dağılımı şu şekildedir:

Veli Paşa Hanı Restorasyonu (Anadolu Ajansı)

1. Çorum Şehir Müzesi: Köşk bölümünde kentin binlerce yıllık tarihi sergilenmektedir.
2. Yöresel Çorum Mutfağı: Alt katta kurulan restoranda İskilip dolması, su böreği ve leblebi helvası gibi 34 farklı yöresel lezzet sunulmaktadır.
3. Veli Paşa Kahvecisi: Hanın tarihi dokusuna uygun olarak düzenlenen bu bölüm, asırlık kahve kültürünü yaşatmaktadır.