Vatan yahut Silistre: Bürokratik Görevden Sivil Değere

^{Vatan Yahut Silistre Kitabının Kapak Görseli (}Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları⁾

Namık Kemal'in 1873 yılında kaleme aldığı Vatan yahut Silistre adlı tiyatro eseri, vatan sevgisi ve millî bilinç temalarını işleyen öncü eserlerden biridir. Eser, bu iki ana temayı coşkulu bir dille sunarken aynı zamanda belirgin bir karşıtlık kurar: Bir yanda sorumluluklarını yerine getirmeyen yetersiz ve yozlaşmış devlet kurumları; diğer yanda ise vatan uğruna en büyük fedakârlıkları göze alan halk yer alır. Namık Kemal, Vatan yahut Silistre'de yozlaşmış devlet kurumlarını eleştirirken, İslam Bey ve Zekiye gibi idealize ettiği halk kahramanları aracılığıyla "vatan" kavramını bürokratik bir sorumluluk olmaktan çıkarır ve onu "millet"in iradesine ile fedakârlığına dayanan sivil bir değere dönüştürür. 

Namık Kemal, Silistre sahnelerinde vatan savunması gibi kritik bir anda bile karakterleri aracılığıyla devletin bürokratik zaaflarına, ilgisizliğine ve yetersizliğine yönelik temel eleştirilerini iletir. Eserde Sıtkı Bey'in İslam Bey'e kalenin durumunu açıklarken "Ne yardım geliyor, ne erzak var, ne para... Ne de subay kaldı...”^【1】 demesi, vatan topraklarının artık devlet (merkez) tarafından terk edilmiş yahut göz ardı edilmiş olduğunu gösterir niteliktedir. Bununla beraber, İslam Bey'in Zekiye'ye vatanı anlattığı tiradında bile devletin yetersizliğine ve eski gücünde olmadığına yönelik eleştiriler bulunur. Vatanın bir zamanlar kılıcıyla birkaç devleti yaşattığı, şimdi ise "birkaç devletin sayesinde kendini koruyabiliyor"^【2】oluşunu dile getiren İslam Bey aracılığıyla devletin düştüğü aciz durum eleştirilmiştir. Namık Kemal bu eksiklikleri ve hataları karakterler üzerinden dile getiriyor olsa da asıl sorunun bireysel yanlışlardan ziyade, daha geniş bir yönetim anlayışından kaynaklandığını ima eder ve devletin yarattığı bu boşluğun altını çizer.

Eserde, idari eksiklikler ve yetersizliklere yöneltilen eleştirilerin karşısına halkın iradesi yerleştirilir; böylece Namık Kemal, vatanın asıl koruyucusunun fedakâr halk olduğunu Zekiye ve İslam Bey karakterleri üzerinden vurgular. Zekiye’nin erkek kılığına girerek cepheye gitmesi ve genç yaşına rağmen söylediği "Ben size canımı vermekten söz ediyorum. Ölmek içinse, emin olun sizden daha kolay, daha rahat ölürüm" ^【3】 sözleri, onun bu sevgiyi bir emirle değil, içsel bir inançla taşıdığını gösterir. Aynı şekilde Abdullah Çavuş’un, İslam Bey ve Âdem (Zekiye) ile çıktıkları bir görev sonrası söylediği “İslam Bey sanki ölüme âşıkmış gibi mermileri kucaklamaya çalışıyor.” ^【4】ifadesi, İslam Bey’i de halkın içinden bir vatan kahramanı olarak yüceltir. Bu sahneler, Namık Kemal’in halkı yüceltme biçimini ve vatan için ölümü kutsal bir fedakârlık olarak gördüğünü açık biçimde yansıtır. 

Yetersiz devlet ve fedakâr halk üzerinden kurulan bu zıtlık, yazarın “vatan” kavramına yüklediği ideolojik anlamları ortaya koyar. Devletin vatanı koruması, asli ve öncelikli bir sorumluluk olmaktan çıkmış; yerini yozlaşmalar ve bozulmalar sonucunda ilgisizlik, umursamazlık ve liyakatsizliğe bırakmıştır. Bu nedenle vatanın savunulması, bürokratik bir görev olarak üstlenilememiştir. Öte yandan halkın iradesi açısından ise, vatanın korunması artık İslam Bey gibi “ölüme âşık” ve Zekiye misali “içsel bir vatan sevgisi taşıyan” fedakâr bireylerin elleriyle gerçekleşir. Bu durum, Namık Kemal’in milliyetçi ve vatansever ideolojisini yansıtır; vatan, uğruna ölünen ve bizzat milletin iradesiyle sahip çıkılan kutsal bir değer hâline gelir. Devlet (bürokrasi) başarısız olsa bile, millet vatanı koruyacaktır. Böylece yazar, vatanı sahiplenmeyi emirle yerine getirilen bir görev olmaktan çıkarıp doğrudan halkın iradesine bağlı, sivil bir sorumluluğa dönüştürür.

Vatan yahut Silistre, iki kutbu karşı karşıya getirerek “vatan” kavramının toplumsal ve ideolojik boyutlarını ortaya koyar. Eserde merkezi otoritenin ilgisizliği ve yetersizliği, devletin vatanın korunmasını tek başına üstlenemeyeceğini gösterirken; vatanına içten bir bağlılık duyan karakterlerin fedakârlıkları, milletin iradesinin koruyucu gücünü temsil eder. Böylece Namık Kemal, vatan savunmasını soğuk bir memuriyet olmaktan çıkarıp, halkın vicdanıyla ayakta duran kutsal bir değer hâline getirmiştir.