Turaç (Francolinus francolinus)

Turaç (Francolinus francolinus), sülüngiller (Phasianidae) familyasına mensup; tombul gövdeli, yuvarlak kanatlı ve kısa kuyruklu bir kuş türüdür. Tür, cinsiyetler arasında belirgin morfolojik farklılık göstermektedir. Erkek bireyler siyah ağırlıklı alt tüy yapısı, beyaz benekleri, yüz bölgesindeki belirgin beyaz leke ve boyundaki kestane rengi halka ile ayırt edilirken; dişiler daha soluk kahverengi tonlarda, çevresiyle uyum sağlayan kamuflatif bir görünüme sahiptir.

Turaç (Francolinus francolinus), sülüngiller (Phasianidae) familyası içerisinde yer alan bir kuş türüdür. Türün taksonomik yapısı, coğrafi dağılım ve tüy renklenmesindeki farklılıklara bağlı olarak şekillenmektedir. Genel olarak türün batıdaki popülasyonları daha iri yapılıyken doğuya doğru gidildikçe bireylerin boyutlarında küçülme gözlenmektedir. Ayrıca türün renk tonlarında bölgesel farklılıklar görülmekte; bazı popülasyonlar daha açık, bazıları ise daha koyu tüy yapısına sahiptir. Tür için altı alttür tanımlanmıştır: Francolinus francolinus francolinus, F. f. arabistanicus, F. f. bogdanovi, F. f. henrici, F. f. asiae ve F. f. melanonotus. Bu alttürler temel olarak büyüklük, genel tüy rengi ve coğrafi dağılış özellikleri bakımından birbirinden ayrılmaktadır.

Turaç (Francolinus francolinus), 33–36 cm uzunluğa, 50–55 cm kanat açıklığına sahip orta büyüklükte bir kara kuşudur. Türde belirgin bir eşeysel dimorfizm görülmekte olup erkek bireyler dişilere göre daha iri yapılıdır. Erkeklerin ağırlığı yaklaşık 283–566 gram, dişilerin ise 227–482 gram arasında değişmektedir. Yetişkin erkek bireylerin alt kısmı büyük ölçüde siyah renkte olup boğaz ve göğüs bölgesi belirgin biçimde koyudur. Yüzde göz çevresini kapsayan siyah alan üzerinde belirgin beyaz bir yanak lekesi bulunur ve boyunda kestane rengi dikkat çekici bir halka yer alır. Sırt ve kanatlar kahverengi tonlarda olup tüylerin açık renk kenarları pullu bir görünüm oluşturur. Karın bölgesi kestane renginde, yanlarda ise beyaz benekler görülmektedir. Dişi bireyler daha soluk ve kamuflatif renklere sahiptir; üst kısımlar kahverengi tonlarında, alt taraflar ise açık renkte siyahımsı çizgilerle bezelidir. Gaga erkeklerde koyu boynuz kahverengisi ile siyah arasında değişirken, dişilerde daha mat kahverengidir. Bacak ve ayaklar her iki cinsiyette kırmızımsı kahverengi tonlarda olmakla birlikte erkeklerde daha parlak görünür ve genellikle kısa bir mahmuz taşır. Yavru bireyler görünüm bakımından dişilere benzemekte, ancak daha soluk renklere ve daha küçük vücut ölçülerine sahip olmaktadır.

Turaç, doğal olarak Türkiye’nin güneydoğusundan başlayarak Kıbrıs, Suriye, Irak ve İran üzerinden Türkmenistan’ın güneybatısı ile Pakistan ve Hindistan’ın kuzeyine kadar uzanan geniş bir alanda yayılış gösterir. Doğuda Keşmir ve Myanmar’a kadar olan bölgelerde de bulunur. Menzilin batı kesimlerinde parçalanmış popülasyonlar görülür. Ayrıca İtalya, eski Sovyetler Birliği’nin bazı bölgeleri, Guam, Hint Okyanusu’ndaki adalar ve Amerika Birleşik Devletleri gibi farklı bölgelere insan eliyle tanıtılmıştır.

Yaşam alanı olarak genellikle iyi sulanan açık habitatları tercih eder. Otlaklar, çalılık tepeler, açık dikenli ormanlar, orman kenarları ve tarım alanları sık görüldüğü yerlerdir. Sulama yapılan plantasyonlar, kanallar ve su yolları boyunca uzanan ekili alanlarda da bulunur. Ayrıca golf sahaları, yol kenarları ve insan etkisiyle değişmiş alanlara uyum sağlayabilir. Yer yer bambu ve çay bahçelerinde de görülür. Tür, deniz seviyesinden 2500 metre yüksekliğe kadar çıkabilmekle birlikte genellikle daha düşük rakımlarda yaşar.

Turaçlar genellikle tek başına, çiftler halinde ya da küçük gruplar (3–5 birey) şeklinde görülür. Çoğunlukla sosyal olmayan bir yapıya sahiptirler ve yılın büyük bölümünde bireysel yaşam sürerler. Tehdit edildiğinde uçmaktan ziyade koşarak saklanmayı tercih ederler ve son derece hızlı hareket ederler. Yerleşik bir türdür, göç etmez ancak yerel hareketler gösterebilir.

Beslenme ve yaşam alanı kullanımı bakımından açık alanlarda, çalılıklarda ve tarım arazilerinin kenarlarında dolaşırlar. Sabah erken saatlerde ve akşamüstü aktif olarak beslenirler. Erkekler özellikle üreme döneminde sabah ve akşam saatlerinde yüksek sesli çağrılar yaparak alanlarını ilan ederler. Bu çağrılar genellikle yüksek bir noktadan (taş, toprak tümseği, çit direği gibi) yapılır.

Turaçlar hızlı yürüyen ve yerden beslenen kuşlardır. Tehlike anında kısa mesafeli, hızlı kanat çırpışlarıyla uçar, ardından tekrar yere inerek koşmaya devam ederler. Sosyal etkileşimleri sınırlıdır ve agresif davranışlar özellikle erkekler arasında üreme döneminde görülebilir.

Turaçlar omnivor beslenme gösterir ve hem bitkisel hem de hayvansal besinlerle beslenir. Başlıca besinleri arasında ot tohumları, tahıl bitkileri, otlar, sürgünler, yapraklar, yumrular, meyveler ve incir bulunur. Ayrıca çeşitli böcekler ve bunların larvaları da önemli bir besin kaynağıdır; özellikle termitler ve karıncalar sıkça tüketilir.

Yerde beslenirler ve tohumları, bitkisel parçaları doğrudan yerden toplarlar. Zaman zaman böcekler dışında solucan, örümcek, amfibi ve küçük sürüngenleri de tüketebilirler. Beslenme sırasında tarım alanları, çalılık bölgeler ve açık arazilerde aktif olarak dolaşırlar.

Turaç, tek eşli (monogam) bir üreme sistemine sahiptir ve üreme mevsimi, bölgelerin yağış rejimi ve bitki örtüsü gelişimine bağlı olarak mart ile ekim ayları arasında geniş bir döneme yayılır. Baharın gelişiyle birlikte erkek turaç, bölgeyi sahiplenmek ve dişileri cezbetmek için kaya veya alçak ağaç gibi yüksek noktalardan uzağa ulaşan ötüşler yapar. Kur gösterisi sırasında erkek, kanatlarını yere sürterek, kuyruğunu yelpaze gibi açarak dişinin etrafında döner ve periyodik olarak zıplar.

Dişi kuş, uzun otlar, çalılar veya pamuk, şeker kamışı gibi ekili arazilerin arasına gizlenmiş yerde sığ bir yuva çukuru hazırlar. İçerisi ot, dal ve yapraklarla kaplanan yuvaya dişi, genellikle 7-12 adet, soluk kahverengi yumurta bırakır. Yaklaşık 18-21 gün süren kuluçka görevini dişi tek başına yürütürken, erkek yuva yakınında bekleyerek onu savunur ve beslenme zamanlarında eşlik eder. Tür, sezon başına iki defa kuluçka üretebilir. Yavruların yetiştirilmesini her iki ebeveyn ortaklaşa üstlenir. Yavrular birkaç ay boyunca aile grubuyla kalır ve ilk yıllarında üreme olgunluğuna erişirler.

Turaç (Francolinus francolinus), IUCN Tehdit Altındaki Türlerin Kırmızı Listesi'nde küresel ölçekte "Asgari Endişe" (Least Concern - LC) kategorisinde sınıflandırılmaktadır. Ancak, küresel ölçekteki bu stabil durum coğrafi bölgelere göre büyük farklılıklar göstermektedir. Türkiye'de nadir bulunan ve tehlike altında olan bir kuştur. Bölgesel popülasyonlarda yaşanan bu ağır düşüşün temel nedenleri; tuzaklar, aşırı ve bilinçsiz avlanma faaliyetleri, habitat kaybı, tarımda kullanılan gübreler ile zirai ilaçlar ve yavru ölümlerine yol açan anız yangınlarıdır. Geçmişte yaşanan bu kayıplar nedeniyle Türkiye'de uzun yıllardır turaç avı tamamen yasaklanmış olup, koruma altındaki bölgeler ve üretim faaliyetleri sayesinde popülasyonlar yerel düzeyde yavaş yavaş artış eğilimi göstermektedir.