Truvalı Helen

Yunan mitolojisinde Truvalı Helen veya Spartalı Helen, antik dünyanın en güzel kadını ve Truva Savaşı'nın temel nedeni olarak kabul edilen figürdür. Mitolojik efsanelere göre Helen'in ilahi bir kökeni bulunmaktadır. Yaygın anlatılarda Zeus'un bir kuğu kılığına girerek Sparta Kraliçesi Leda ile ya da İntikam Tanrıçası Nemesis ile birleşmesi sonucunda bir yumurtadan dünyaya geldiği belirtilir.^【1】 Kardeşleri arasında Miken Kraliçesi Klytemnestra ile "Dioskuriler" olarak da bilinen ikiz kahramanlar Kastor ve Polluks yer alır.^【2】

Helen'in güzelliği henüz genç bir kızken dikkat çekmiş ve efsanevi Atina Kralı Theseus ile arkadaşı Pirithous tarafından kaçırılmasına neden olmuştur. Theseus, Helen'i annesi Aethra'nın gözetimine bırakmış; ancak Dioskuri ikizleri Atina'yı işgal ederek kardeşlerini kurtarmış ve baba evine geri getirmiştir. Helen evlilik çağına geldiğinde, güzelliği nedeniyle Yunanistan'ın dört bir yanından krallar ve kahramanlar ona talip olmuştur. Çıkabilecek bir iç savaşı önlemek amacıyla, İthaka Kralı Odysseus'un tavsiyesi üzerine Helen'in yasal babası Kral Tyndareus bir yemin töreni düzenlemiştir. "Tyndareos Yemini" olarak bilinen bu akitle tüm talipler, seçilecek kocanın evlilik haklarını korumak üzere ant içmişlerdir. Helen bu sürecin sonunda Agamemnon'un kardeşi Sparta Kralı Menelaos ile evlenmiş; bu evlilikten Hermione adında bir kız çocukları ve bazı kaynaklara göre Nicostratus ile Pleisthenes adında oğulları dünyaya gelmiştir.

^{Truvalı Heleni Temsil Eden Görsel}(World History Encyclopedia)

Helen'in Truva'ya gidişi ve savaşın patlak vermesi, "Paris'in Yargısı" adlı mitolojik hadiseye dayanır. Güzellik yarışmasında Truva Prensi Paris, kendisini en güzel kadın olan Helen ile ödüllendirmeyi vaat eden Tanrıça Afrodit'i birinci seçmiştir. Paris'in Sparta'ya yaptığı diplomatik bir ziyaret sırasında Helen, Menelaos'un yokluğundan faydalanılarak Paris ile birlikte Truva'ya gitmiştir. Helen'in kendi isteğiyle mi yoksa zorla mı götürüldüğü antik kaynaklarda farklı şekillerde yorumlanmıştır. Bu olayın ardından Tyndareos Yemini'ne sadık kalan Yunan kralları, Menelaos'un ağabeyi Agamemnon liderliğinde büyük bir ordu toplayarak Truva şehrini on yıl boyunca kuşatmıştır. Savaş esnasında Paris'in Philoctetes tarafından öldürülmesinin ardından Helen, Paris'in kardeşi Deiphobus ile evlendirilmiştir. Ancak Truva'nın düşüşü sırasında Helen, Deiphobus'a ihanet etmiş ve onu Menelaos'a teslim etmiştir. Savaşın bitimiyle birlikte Menelaos ve Helen tekrar bir araya gelmiş; Mısır ve Fenike rotası üzerinden uzun bir yolculuğun ardından Sparta'ya dönerek hayatlarının sonuna kadar orada yaşamışlardır.

Helen'in hikâyesi antik çağda tek tip bir anlatıya sahip değildir. MÖ 5. yüzyıl tarihçisi Herodot, şair Stesichorus ve Euripides gibi yazarların aktardığı alternatif bir versiyona göre Helen hiçbir zaman Truva'ya gitmemiştir.^【3】Bu anlatıda tanrılar Truva'ya Helen'in bir hayaletini göndermiş, gerçek Helen ise Mısır Kralı Proteus'un sarayında savaşın bitmesini beklemiştir. Euripides, Helen'in iffetli bir kadın imajını korumak ve Sparta'ya saygı göstermek için bu versiyonu kullanmıştır. Farklı bir efsaneye göre ise Menelaos'un ölümünden sonra Rodos'a sürülen Helen, Truva Savaşı'nda kocasını kaybeden Rodos Kraliçesi Polyxo tarafından bir ağaca asılarak öldürülmüştür.

Antik Yunan toplumunda Helen, sadece edebi bir figür veya savaş ganimeti olarak görülmemiş, aynı zamanda ilahi bir varlık olarak tapınım görmüştür. Sparta yakınlarındaki Therapne'de ve Rodos'ta Helen'e adanmış mabetler bulunmaktaydı^【4】. Therapne'deki tapınakta yetişkin kadınlığı ve doğurganlığı temsil etmiş, ayrıca ağaçlar ve bitki örtüsüyle ilişkilendirilmiştir. Görsel sanatlarda ise Helen'in yumurtadan çıkışı, kaçırılış sahneleri ve Menelaos ile kavuşması gibi temalar sıklıkla çanak çömlekler üzerinde işlenmiştir.

Klasik dönem edebiyatında ve özellikle Homeros'un İlyada destanında Helen; genellikle felakete yol açan pasif bir nesne veya savaşta kınanan, iradesiz bir figür olarak tasvir edilmiştir. Homeros'un ataerkil dünyasında kadınlar, tıpkı Briseis ve Khryseis örneklerinde olduğu gibi ganimet olarak görülmüş ve yaşamları üzerinde söz hakkı tanınmamıştır. Ancak çağdaş feminist eleştirmenler ve yazarlar bu miti yeniden yorumlamışlardır. Örneğin yazar Amanda Elyot, "The Memoirs of Helen of Troy" adlı eserinde Helen'i erkek egemen söylemin kısıtlamalarından kurtararak, kendi bedeni, arzuları ve kararları üzerinde söz sahibi bir karakter olarak yeniden kurgulamıştır.^【5】 Feminist mitolojik eleştiriler, Helen'in geleneksel metinlerde nesneleştirilmesini ve ataerkil yapının kadına bakış açısını sorgulayarak karaktere bağımsız bir ses kazandırmayı hedeflemiştir.

^{Truvalı Heleni Temsel Eden Görsel}(NTV)

Helen'in ismi ve mitolojik öyküsü üzerine Hint-Avrupa ve Grek öncesi döneme dayanan çeşitli etimolojik teoriler de öne sürülmüştür. Bazı dilbilimsel ve tarihsel yaklaşımlar, İlyada'da geçen kahramanların ve Truva halkının büyük ölçüde Anadolu kökenli olduğunu savunur. Bu görüşler ışığında "Helene" isminin kökeninin Türkçe "Gelin" sözcüğünden gelebileceği ve kelimenin Anadolu'daki Saka/İskit toplulukları gibi halklardan Yunan diline geçmiş olabileceği ileri sürülmüştür. Bu iddiaya göre Helen figürü, antik çağda saray hanedanları arasında siyasi veya akrabalık bağlarıyla gerçekleşen gelin alma ritüellerinin efsaneleştirilmiş bir yansımasıdır. Aynı yaklaşımlar Helen'in Mısır'a gidişi veya kaçırılması hikâyelerini, Anadolu'da o dönemki akıncı faaliyetleri ile ganimet ve çeyiz kavramlarının mitolojik dezenformasyonu olarak değerlendirmektedir.